سخن سردبیر
مطالعه تطبیقی اندیشمندان شاخص اسلامی و غیراسلامی
حمید پارسانیا
چکیده
این نوشتار با تمرکز بر رساله دکتری شهید دکتر علی لاریجانی درباره «جایگاه ریاضیات در دو دستگاه فلسفی هیوم و کانت»، به بررسی مبانی فلسفی علم مدرن و نسبت آن با سنت فلسفه اسلامی میپردازد. مسأله اصلی، تبیین تفاوت معرفت ریاضی و معرفت تجربی و پیامدهای آن برای فهم حقیقت علم است. هیوم با تمایز میان گزارههای تجربی و ریاضی، علوم تجربی ...
بیشتر
این نوشتار با تمرکز بر رساله دکتری شهید دکتر علی لاریجانی درباره «جایگاه ریاضیات در دو دستگاه فلسفی هیوم و کانت»، به بررسی مبانی فلسفی علم مدرن و نسبت آن با سنت فلسفه اسلامی میپردازد. مسأله اصلی، تبیین تفاوت معرفت ریاضی و معرفت تجربی و پیامدهای آن برای فهم حقیقت علم است. هیوم با تمایز میان گزارههای تجربی و ریاضی، علوم تجربی را فاقد یقین ضروری دانسته و قضایای ریاضی را به گزارههای همانگویانه فرو میکاهد؛ رویکردی که با دشواریهایی در تبیین ضرورت و مفاهیم غیرحسی مواجه میشود. کانت در پاسخ، با طرح تمایز گزارههای تحلیلی و ترکیبی پیشینی، ریاضیات را حاصل فعالیت ذهن و شرط امکان علم تجربی میداند، اما بدینسان علم را به ساحتی سوبژکتیو سوق میدهد و متافیزیک را به اپیستمولوژی تقلیل میدهد. تحولات نوکانتی و پستمدرن نیز با تاریخی و فرهنگی دانستن ساختار معرفت، ریاضیات را برساختی میاناذهانی معرفی میکنند که تبیین ضرورت آن را با چالش روبهرو میسازد. در مقابل، فلسفه اسلامی ـ از مشاء تا حکمت متعالیه و عرفان نظری ـ ریاضیات را دانشی عینی و مبتنی بر مراتب وجود میداند که پیوندی واقعی با طبیعت و متافیزیک دارد. در این چارچوب، ضرورت قضایای ریاضی نه برساخت ذهن، بلکه ریشه در واقعیت وجودی دارد. بدین ترتیب، رساله مذکور افقی راهبردی برای بازاندیشی جایگاه ریاضیات در فرهنگ مدرن و احیای ظرفیتهای نظری آن در سنت اسلامی میگشاید.
مقاله پژوهشی
ایدههای نوین برای بازسازی علوم اجتماعی بر اساس منابع فکر اسلامی
حسین کچوئیان؛ حمید پارسانیا؛ فاطمه فلاح نژاد تفتی
چکیده
گسست میان سوژه و ابژه یکی از مسائل بنیادین فلسفۀ مدرن است که با اندیشۀ دکارت آغاز و در ادامه، در ایدئالیسم آلمانی و پدیدارشناسی به اشکال گوناگون بازتولید شد. در این سنت، نقش خیال یا بهکلی حذف شده یا به مرتبهای فروکاسته تقلیل یافته است؛ امری که درنهایت زمینهساز بروز بحران معنا و نیهیلیسم در جهان مدرن شد. در مقابل، ملاصدرا با تبیین ...
بیشتر
گسست میان سوژه و ابژه یکی از مسائل بنیادین فلسفۀ مدرن است که با اندیشۀ دکارت آغاز و در ادامه، در ایدئالیسم آلمانی و پدیدارشناسی به اشکال گوناگون بازتولید شد. در این سنت، نقش خیال یا بهکلی حذف شده یا به مرتبهای فروکاسته تقلیل یافته است؛ امری که درنهایت زمینهساز بروز بحران معنا و نیهیلیسم در جهان مدرن شد. در مقابل، ملاصدرا با تبیین جایگاه خیال بهمثابۀ امری واسط، نهتنها در ساحت معرفتشناسی، بلکه در ساحت هستیشناسی، امکان عبور از این بحران را فراهم میسازد. در حکمت متعالیه، خیال در دو معنای «خیال متصل» و «خیال منفصل» بهکار میرود که از یک سو پیوند میان «عالم ماده» و «عالم عقل» و از سوی دیگر ارتباط میان ادراک «جزئی» و «کلی» را برقرار میکند. این مقاله نشان میدهد تطور معنای خیال و نحوۀ مواجهه با آن در سنت مدرن و حکمت متعالیه چگونه بر مسئلۀ بحران معنا اثر میگذارد و بازاندیشی جایگاه خیال در نظام فلسفی ملاصدرا چگونه میتواند با تأکید بر امور جزئی و انضمامی، چشماندازی تازه برای برونرفت از این بحران فراهم آورد.
مقاله پژوهشی
سنتهای فکری و تاریخی و تمدنی تفکر اجتماعی مسلمین
یحیی بوذرینژاد؛ حسین حبیب زاده
چکیده
این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال بنیادین است که چرا ایدههای بهظاهر متفاوت ترقیخواهی، اصلاح دینی و ترک-تورانگرایی در طول یک فاصلۀ زمانی کوتاه امکان همگرایی خارقالعادهای از خود نشان دادند و روشنفکران مسلمان اهل قفقاز جنوبی، توانایی نمایندگی هر سه وجه را در یک زمان داشتند. در این پژوهش به روش اسنادی-کتابخانهای، اسناد و گزارشهای ...
بیشتر
این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال بنیادین است که چرا ایدههای بهظاهر متفاوت ترقیخواهی، اصلاح دینی و ترک-تورانگرایی در طول یک فاصلۀ زمانی کوتاه امکان همگرایی خارقالعادهای از خود نشان دادند و روشنفکران مسلمان اهل قفقاز جنوبی، توانایی نمایندگی هر سه وجه را در یک زمان داشتند. در این پژوهش به روش اسنادی-کتابخانهای، اسناد و گزارشهای مرتبط با این حوزه جمعآوری شده و با بررسی توصیفی-انتقادی، تحلیلی جامعهشناختی از چگونگی درهمتنیدگی این ایدهها ارائه شده است. مطابق نتایج، گفتمان ترقیخواهی و سه صورت نهضت اصلاح دینی (پاناسلامیسم، جدیدیسم و بابیسم) و ایدئولوژی ترک-تورانگرایی دارای تشابهات قابلتوجه در بنیانهای معرفتشناختی بودند و همین تشابهات، امکان همکاری و هماهنگی را در ساحت اجتماعی و فکری فراهم میکرد. در این پژوهش با استنادهای تاریخی مختلف، نمونههایی از این همگرایی و تشابهات فکری میان اندیشمندان و روشنفکران قفقازی ارائه شده است.
مقاله پژوهشی
بازخوانی و تفسیر ایدههای متفکران شاخص مسلمان
غلامرضا جمشیدیها؛ محمدرضا حسینی؛ هادی زمانی
چکیده
این پژوهش با هدف واکاوی مفهوم توسعه در اندیشههای علی شریعتی، به بررسی عناصر بنیادین مدل توسعهای او میپردازد و به دو پرسش اصلی پاسخ میدهد: نخست، آیا شریعتی در منظومۀ فکری خود توسعهمحور بوده است؟ دوم، مهمترین مؤلفههای مدل توسعهای او کداماند؟ رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و به روش تحلیل مضمون و تحلیل تطبیقی آثار او بررسی ...
بیشتر
این پژوهش با هدف واکاوی مفهوم توسعه در اندیشههای علی شریعتی، به بررسی عناصر بنیادین مدل توسعهای او میپردازد و به دو پرسش اصلی پاسخ میدهد: نخست، آیا شریعتی در منظومۀ فکری خود توسعهمحور بوده است؟ دوم، مهمترین مؤلفههای مدل توسعهای او کداماند؟ رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و به روش تحلیل مضمون و تحلیل تطبیقی آثار او بررسی و مفاهیم کلیدی استخراج شدند. یافتهها در قالب جدول تطبیقی با نظریههای جامعهشناسی توسعه تنظیم شدند. نتایج نشان داد شریعتی توسعه را فرایندی درونزا، فرهنگمحور و متکی بر توانمندسازی انسان میداند. مدل توسعهای او بر دو محور اصلی استوار است: توسعۀ فرهنگی-معنوی و توسعۀ اقتصادی. در محور فرهنگی، مؤلفههایی مانند آگاهی نقادانه، گفتگوی نقادانه، ائتلاف نقادانه، پداگوژی نقادانه و حاکمیت قانون نقشآفریناند و در محور اقتصادی، سازمان سیاسی، محیط فیزیکی، رهبری خردمندانه، دولت متعهد و روشنفکر مسئول بهعنوان عناصر کلیدی مطرح میشوند. تحلیل نهایی نشان میدهد عوامل فرهنگی در اندیشۀ شریعتی نقش برجستهتری از سایر مؤلفهها دارند و رابطۀ دیالکتیک این عناصر با ساختارهای اقتصادی و سیاسی، زمینهساز شکلگیری مدلی پویا از توسعۀ پایدار است. این مدل در صورت توجه و بهرهبرداری میتواند الگویی راهبردی برای سیاستگذاران و مدیران اجرایی در مسیر توسعۀ انسانی و اجتماعی فراهم آورد.
مقاله پژوهشی
بازخوانی و تفسیر ایدههای متفکران شاخص مسلمان
سیدجواد حسینی؛ سید علی بطحائی
چکیده
ر جهانی که جوامع اسلامی با چالشهای اجتماعی و فرهنگی مواجهاند، بررسی عرفانی که به مسائل اجتماعی میپردازد، ضروری بهنظر میرسد. این پژوهش با هدف بررسی نقش اندیشههای عمر بن حفیظ، خطیب معاصر یمنی، در بازتعریف عرفان اجتماعی و تأثیر آن بر جوامع اسلامی انجام شده است. در مطالعۀ پیشرو به روش تحلیل مضمون و رویکرد کیفی، اندیشههای ...
بیشتر
ر جهانی که جوامع اسلامی با چالشهای اجتماعی و فرهنگی مواجهاند، بررسی عرفانی که به مسائل اجتماعی میپردازد، ضروری بهنظر میرسد. این پژوهش با هدف بررسی نقش اندیشههای عمر بن حفیظ، خطیب معاصر یمنی، در بازتعریف عرفان اجتماعی و تأثیر آن بر جوامع اسلامی انجام شده است. در مطالعۀ پیشرو به روش تحلیل مضمون و رویکرد کیفی، اندیشههای عرفانی بن حفیظ با تحلیل هفت مصاحبۀ منتشرشده (2002-2011) در رسانههای یمنی و بینالمللی بررسی شد. دادهها با نرمافزار مکسکیودا و در چارچوب ششمرحلهای براون و کلارک تحلیل و 191 کد استخراج شدند. برای سنجش اعتبار روایی تحلیل مضمون و اطمینان از دقت و صحت کدگذاریها از ضریب هولستی استفاده شد. یافتهها شش مضمون اصلی را شناسایی کردند: عرفان اجتماعی مبتنی بر اعتدال و اخلاق، اصلاح گفتمان دینی، پرهیز از خشونت و ترویج عدالت، گفتگو و همزیستی، نقد افراطگرایی و اهمیت علم و تربیت دینی. بن حفیظ عرفان را ابزاری برای تزکیۀ نفس، خدمت به خلق و تقویت همبستگی اجتماعی تعریف میکند. مساجد در اندیشۀ او مراکز تربیت معنوی و اخلاقیاند که باید از سیاسیسازی مصون بمانند. او با رد خشونت و تکفیر، بر گفتگو، عدالت و همکاری با غیرمسلمانان برای انسجام اجتماعی تأکید دارد. علم دینی معتبر و عقلانیت نیز در دیدگاه او بستری برای پیشگیری از انحرافات عقیدتی و اصلاح جامعه فراهم میکند. این پژوهش نشان میدهد اندیشههای بن حفیظ، با پیوند معنویت، اخلاق و کنش اجتماعی، الگویی جامع برای تربیت معنوی و مقابله با چالشهایی نظیر افراطگرایی و گسستهای فرهنگی ارائه میدهد.
مقاله پژوهشی
بازخوانی و تفسیر ایدههای متفکران شاخص مسلمان
محسن پرویش
چکیده
انقلاب مشروطۀ ایران نهتنها تحولی بنیادین در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران معاصر، بلکه بازتابی عمیق از دو آرمان مردمی عدالتخواهی و قانونگرایی است. این پژوهش به روش تحلیل مضمون کیفی به بررسی نحوۀ تفسیر و بازتاب این دو مفهوم در اثر تاریخ بیداری ایرانیان ناظمالاسلام کرمانی میپردازد. دادههای پژوهش از طریق خوانش دقیق و نظاممند ...
بیشتر
انقلاب مشروطۀ ایران نهتنها تحولی بنیادین در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران معاصر، بلکه بازتابی عمیق از دو آرمان مردمی عدالتخواهی و قانونگرایی است. این پژوهش به روش تحلیل مضمون کیفی به بررسی نحوۀ تفسیر و بازتاب این دو مفهوم در اثر تاریخ بیداری ایرانیان ناظمالاسلام کرمانی میپردازد. دادههای پژوهش از طریق خوانش دقیق و نظاممند متن مذکور گردآوری و استخراج شدند. یافتهها نشان داد ناظمالاسلام عدالتخواهی را نهتنها موتور محرکۀ نهضت مشروطه و واکنشی طبیعی به ظلم قاجاری میدانست، بلکه آن را مطالبهای فراگیر اجتماعی میپنداشت. در مقابل، قانونگرایی را بهعنوان چارچوبی ضروری برای تحقق پایدار عدالت و تأسیس نظام سیاسی مدرن مبتنی بر حاکمیت ملی معرفی کرد. نگرش او تحت تأثیر پیشزمینههای فکری بهویژه اعتقادات دینی و تجربۀ زیسته از وقایع مشروطه شکل گرفت و این امر سبب شد تا او این اصول را نه صرفاً از منظر سیاسی، بلکه در چارچوبی اخلاقی و شرعی نیز مشروعیتبخشی کند. مقایسۀ اندیشۀ ناظمالاسلام با متفکران همعصر خود نشان میدهد او در عین اشتراک در آرمانهای کلی، رویکردی منحصربهفرد داشت که در آن، تلفیق عقلانیت مدرن و تأکید بر نقش مردم بهعنوان عامل تغییر برجسته است. این پژوهش با تمرکز بر روایت ناظمالاسلام نشان میدهد چگونه عدالتخواهی و قانونگرایی بهعنوان ستونهای اصلی اندیشۀ او در تحلیل انقلاب مشروطه در متونش تجلی یافتهاند و چگونه این اندیشهها در مقایسه با دیگر رویکردهای عصر خود جایگاهی متمایز دارند.
مقاله پژوهشی
ایدههای نوین برای بازسازی علوم اجتماعی بر اساس منابع فکر اسلامی
مهدی نصیری؛ حمزه خادمعلی
چکیده
یکی از مسائل بنیادین جامعهشناسی دینی، تبیین الگوی مطلوب نظم اجتماعی در جوامع اسلامی است. آیتالله محمدعلی شاهآبادی با رویکردی قرآنی و اجتهادی، مدل خاصی از نظم اجتماعی را با عنوان «قلب اجتماعی» صورتبندی کرده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که براساس آیۀ ۱۰۳ سورۀ آلعمران، چگونه میتوان از اندیشۀ شاهآبادی، الگویی بومی ...
بیشتر
یکی از مسائل بنیادین جامعهشناسی دینی، تبیین الگوی مطلوب نظم اجتماعی در جوامع اسلامی است. آیتالله محمدعلی شاهآبادی با رویکردی قرآنی و اجتهادی، مدل خاصی از نظم اجتماعی را با عنوان «قلب اجتماعی» صورتبندی کرده است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که براساس آیۀ ۱۰۳ سورۀ آلعمران، چگونه میتوان از اندیشۀ شاهآبادی، الگویی بومی برای بازسازی جامعۀ اسلامی استخراج کرد. پژوهش حاضر به روش تحلیلی-تفسیری و بر پایۀ کتاب شذرات المعارف، نشان میدهد قلب اجتماعی متشکل از سه مؤلفۀ تعاملات اجتماعی گرم، رابطۀ اجتماعی مبتنی بر اخوت ایمانی و هنجارهای قرآنی است. شاهآبادی با نقد گسستهای اجتماعی و روابط سرد، تأکید دارد که فقط از رهگذر پیوند عاطفی و معرفتی قلوب مؤمنان میتوان ظرف نزول معارف قرآن بر جامعه را فراهم ساخت. نتیجۀ تحقیق بیانگر آن است که مدل «قلب اجتماعی» نهتنها چارچوبی نظری برای تحلیل انسجام و هویت جمعی در جامعۀ اسلامی عرضه میکند، بلکه ظرفیت کاربردی برای بازسازی روابط اجتماعی و تقویت پیوندهای ایمانی در شرایط معاصر را نیز دارد. این الگو میتواند بهعنوان مبنایی برای نظریهپردازی اجتماعی اسلامی و طراحی مداخلات فرهنگی و اجتماعی در جوامع مسلمان مورد استفاده قرار گیرد.
مقاله پژوهشی
بازخوانی و تفسیر ایدههای متفکران شاخص مسلمان
محبوبه مزارعی؛ حمیدرضا صارمی
چکیده
انسان از دیرباز در پی تصویر و تحقق جامعهای ایدئال بوده که در آن عدالت، معنویت، آزادی و رفاه حاکم باشد. متفکران اسلامی، برخلاف برخی متفکران غربی، آرمانشهر را خیالی نمیدانند، بلکه آن را تحققپذیر تلقی میکنند. عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی را میتوان از نخستین نویسندگان یوتوپیایینویس در ایران دانست. بررسی آرمانشهر از دید ...
بیشتر
انسان از دیرباز در پی تصویر و تحقق جامعهای ایدئال بوده که در آن عدالت، معنویت، آزادی و رفاه حاکم باشد. متفکران اسلامی، برخلاف برخی متفکران غربی، آرمانشهر را خیالی نمیدانند، بلکه آن را تحققپذیر تلقی میکنند. عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی را میتوان از نخستین نویسندگان یوتوپیایینویس در ایران دانست. بررسی آرمانشهر از دید او ما را با تلاشهای یک متفکر ایرانی در برقراری نسبت میان سنت و تجدد آشنا میسازد. این پژوهش با هدف واکاوی اندیشههای عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی، به دنبال تبیینی جامع از آرمانشهر در بستر فرهنگ ایرانی- اسلامی است تا نشان دهد ادبیات، مانند فلسفه و دین، میتواند بستر مناسبی برای بازسازی افقهای تمدنی باشد. بهمنظور تبیین آرمانشهر از نگاه او، از روش تحلیل روایت با خوانش موضوعی، مدل نظری اسپریگنز و نرمافزار مکسکیودا استفاده شده است. با توجه به بررسیهای انجامشده و تحلیل سه اثر برجستۀ عبدالحسین صنعتیزاده کرمانی یعنی مجمع دیوانگان، رستم در قرن بیستودوم و روزگاری که گذشت، میتوان به این جمعبندی رسید که آرمانشهر از نگاه این اندیشمند مشروطهخواه ایرانی، جامعهای است که در آن پنج محور بنیادین عقلانیت، عدالت، آزادی، طبیعت و آموزش بهگونهای همافزا در کنار یکدیگر عمل میکنند تا زمینهساز رشد مادی و معنوی بشر باشند.
مقاله پژوهشی
بازخوانی و تفسیر ایدههای متفکران شاخص مسلمان
ابراهیم برزگر؛ سجاد خدائی
چکیده
علی شریعتی یکی از متفکران تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام است. او با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی زمانهاش تلاش کرد تا مفاهیم اسلامی را بهگونهای بازتعریف کند که پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. صراط یکی از استعارههای محوری در منظومۀ اندیشهای متفکران مسلمان است. همچنین این استعاره کاربردی محوری در اندیشۀ شریعتی دارد. ...
بیشتر
علی شریعتی یکی از متفکران تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام است. او با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی زمانهاش تلاش کرد تا مفاهیم اسلامی را بهگونهای بازتعریف کند که پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. صراط یکی از استعارههای محوری در منظومۀ اندیشهای متفکران مسلمان است. همچنین این استعاره کاربردی محوری در اندیشۀ شریعتی دارد. این پژوهش به این سؤال پاسخ میدهد که صراط چه نقشی در زبان و اندیشۀ سیاسی علی شریعتی داشته است. این نوشتار با استفاده از استعارۀ صراط در حوزۀ مبدأ و اندیشۀ سیاسی در حوزۀ مقصد، صورتبندی جدیدی از اندیشۀ این متفکر ارائه میدهد. بررسی آرای شریعتی مشخص کرد او مفاهیم مختلفی مانند مذهب، نهضت و نظام، روشنفکر، تشیع علوی و تشیع صفوی و... را با مفهوم صراط تعریف کرده است. با استفاده از این مفاهیم، الگوی جامع تحلیل و ارکان دهگانهای با بهرهگیری از استعارۀ صراط از اندیشۀ سیاسی شریعتی استخراج شد. روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی بود. این روش کمک میکند که بعد از بررسی عمیق متن و یافتن شباهتهای بین محتواها و انتخاب و ارزشگذاری بین واژهها، به تحلیلی سیستماتیک از اندیشۀ این متفکر در حوزۀ صراط برسیم.
)
