بازخوانی آرمان‌های عدالت‌خواهی و قانون‌گرایی در اندیشۀ ناظم‌الاسلام کرمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه تاریخ ،دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایران.

چکیده

انقلاب مشروطۀ ایران نه‌تنها تحولی بنیادین در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران معاصر، بلکه بازتابی عمیق از دو آرمان مردمی عدالت‌خواهی و قانون‌گرایی است. این پژوهش به روش تحلیل مضمون کیفی به بررسی نحوۀ تفسیر و بازتاب این دو مفهوم در اثر تاریخ بیداری ایرانیان ناظم‌الاسلام کرمانی می‌پردازد. داده‌های پژوهش از طریق خوانش دقیق و نظام‌مند متن مذکور گردآوری و استخراج شدند. یافته‌ها نشان داد ناظم‌الاسلام عدالت‌خواهی را نه‌تنها موتور محرکۀ نهضت مشروطه و واکنشی طبیعی به ظلم قاجاری می‌دانست، بلکه آن را مطالبه‌ای فراگیر اجتماعی می‌پنداشت. در مقابل، قانون‌گرایی را به‌عنوان چارچوبی ضروری برای تحقق پایدار عدالت و تأسیس نظام سیاسی مدرن مبتنی بر حاکمیت ملی معرفی کرد. نگرش او تحت تأثیر پیش‌زمینه‌های فکری به‌ویژه اعتقادات دینی و تجربۀ زیسته از وقایع مشروطه شکل گرفت و این امر سبب شد تا او این اصول را نه صرفاً از منظر سیاسی، بلکه در چارچوبی اخلاقی و شرعی نیز مشروعیت‌بخشی کند. مقایسۀ اندیشۀ ناظم‌الاسلام با متفکران هم‌عصر خود نشان می‌دهد او در عین اشتراک در آرمان‌های کلی، رویکردی منحصربه‌فرد داشت که در آن، تلفیق عقلانیت مدرن و تأکید بر نقش مردم به‌عنوان عامل تغییر برجسته است. این پژوهش با تمرکز بر روایت ناظم‌الاسلام نشان می‌دهد چگونه عدالت‌خواهی و قانون‌گرایی به‌عنوان ستون‌های اصلی اندیشۀ او در تحلیل انقلاب مشروطه در متونش تجلی یافته‌اند و چگونه این اندیشه‌ها در مقایسه با دیگر رویکردهای عصر خود جایگاهی متمایز دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Revisiting the Ideals of Justice and Legalism in the Thought of Nazem al-Islam Kermani

نویسنده [English]

  • Mohsen Parvish
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili , Ardabil, Iran
چکیده [English]

The Constitutional Revolution of Iran was not only a fundamental transformation in the contemporary political and social history of Iran but also a profound reflection of the two popular ideals of justice-seeking and legalism. Employing a qualitative thematic analysis method, this research examines the interpretation and reflection of these two concepts in the work "The History of the Iranian Awakening" by Nazem-ol-Eslam Kermani. The research data were collected and extracted through a precise and systematic reading of the aforementioned text. The findings indicate that Nazem-ol-Eslam considered justice-seeking not only as the driving force behind the Constitutional Movement and a natural reaction to Qajar oppression but also as a comprehensive social demand. In contrast, he introduced legalism as the necessary framework for the sustainable realization of justice and the establishment of a modern political system based on national sovereignty. His perspective, shaped by his intellectual background—particularly his religious beliefs and lived experience of the Constitutional events—led him to legitimize these principles not merely from a political standpoint but also within an ethical and religious framework. A comparison of Nazem-ol-Eslam's thought with that of his contemporaries reveals that, while sharing the overarching ideals, he possessed a unique approach characterized by the integration of modern rationality and an emphasis on the role of the people as agents of change. By focusing on Nazem-ol-Eslam's narrative, this study demonstrates how justice-seeking and legalism, as the central pillars of his thought, are manifested in his analysis of the Constitutional Revolution in his texts, and how these ideas hold a distinct position compared to other approaches of his era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Constitutional Revolution
  • Legalism
  • Nazem al-Islam Kermani
  • Tarikh-e Bidari-ye Iraniyan
  • Justice-seeking
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (13۵0) نامه‌ای از پاریس. مجلۀ سخن، 2۴0.
براون، ادوارد (1380). انقلاب ایران. ترجمۀ سیروس سعدوندیان. تهران: کویر.
بیاتی، هادی ؛ رجبی، علی اصغر (1392) واکاوی کتاب تاریخ بیداری ایرانیان. مجله پارسه. شماره 21 .ص 47 تا 68.
تبارکی،مرتضی؛پرویش،محسن(1391). بررسی و نقد کتاب تاریخ بیداری ایرانیان. نشریه خردنامه. شماره 8.ص 15-32.
چراغی،محمد(1401) بررسی اندیشۀ سیاسی ناظم‌الاسلام کرمانی در پیوند با تحولات سیاسی جامعۀ ایران عصر قاجار.پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه پیام نور استان ایلام.مرکز پیام نور ایلام.
دولت‌آبادی، یحیی (1371). حیات یحیی. تهران: عطار.
رائین. اسماعیل (بی‌تا). انجمن‌های سری در انقلاب مشروطه. تهران: جاویدان.
رشدیه، شمس‌الدین (13۶2). سوانح عمر. تهران: نشر تاریخ ایران.
فوران،جان(1386). مقاومت شکننده.ترجمه احمد تدین.تهران: خدمات فرهنگی رسا.
کسروی، احمد (1384). تاریخ مشروطۀ ایران. چاپ نهم. تهران: امیرکبیر.
مستشارالدوله، میرزا یوسف‌خان (138۶). یک کلمه. به اهتمام علیرضا دولتشاهی. تهران: بال.
ملک‌زاده، مهدی (۱۳۸۳). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. چاپ چهارم. تهران: علمی.
ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد بن علی (138۴). تاریخ بیداری ایرانیان. جلد اول و دوم. تهران: امیرکبیر.
نائینی، محمدحسین (1377). تنبیه الأمة و تنزیه الملة. تهران: فردوسی‏‫.
نجمی، شمس‌الدین (بی‌تا). گاه‌شمار تاریخ کرمان. جلد اول. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.
نعیمی، سهیلا (1398) .تاریخ بیداری ایرانیان و اهمیت آن در سیر تاریخ نگاری ایران.نشریه رشد آموزش تاریخ. شماره73.ص 70-78.
نوایی، عبدالحسین (1378). قرائت تاریخی به زبان فارسی. تهران: سمت.
وفایی مهر، غلامرضا ؛ شرفی، محبوبه (1402). تاریخ اجتماعی در تاریخ‌نگاری عصر قاجار؛ مطالعۀ موردی: تاریخ‌نگاری ناظم‌الاسلام کرمانی.فصلنامه تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران. سال دوازدهم ، شماره 1 .ص 315 تا 330.