نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران
3 دانشجوی دکترای جامعه شناسی دانشگاه تهران - پردیس بین المللی کیش
چکیده
این پژوهش با هدف واکاوی مفهوم توسعه در اندیشههای دکتر علی شریعتی، به بررسی عناصر بنیادین مدل توسعهای وی پرداخته و تلاش کرده است به دو پرسش اصلی پاسخ دهد: نخست، آیا شریعتی در منظومه فکری خود توسعهمحور بوده است؟ دوم، مهمترین مؤلفههای مدل توسعهای او کداماند؟رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و با بهرهگیری از روش تحلیل مضمون و تحلیل تطبیقی که طی آن آثار وی بررسی و مفاهیم کلیدی استخراج شدهاند. یافتهها در قالب جدول تطبیقی با نظریههای جامعهشناسی توسعه تنظیم گردیدهاند. نتایج نشان میدهد که شریعتی توسعه را فرآیندی درونزا، فرهنگیمحور و متکی بر توانمندسازی انسان میداند. مدل توسعهای او بر دو محور اصلی استوار است: توسعه فرهنگی–معنوی و توسعه اقتصادی. در محور فرهنگی، مؤلفههایی چون آگاهی نقادانه، گفتوگوی نقادانه، ائتلاف نقادانه، پداگوژی نقادانه و حاکمیت قانون نقشآفریناند؛ و در محور اقتصادی، سازمان سیاسی، محیط فیزیکی، رهبری خردمندانه، دولت متعهد و روشنفکر مسئول بهعنوان عناصر کلیدی مطرح میشوند. تحلیل نهایی نشان میدهد که عوامل فرهنگی در اندیشه شریعتی نقش برجستهتری نسبت به سایر مؤلفهها دارند و رابطه دیالکتیکی این عناصر با ساختارهای اقتصادی و سیاسی، زمینهساز شکلگیری مدلی پویا از توسعه پایدار است. این مدل، در صورت توجه و بهرهبرداری، میتواند الگویی راهبردی برای سیاستگذاران و مدیران اجرایی در مسیر توسعه انسانی و اجتماعی فراهم آورد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Examining the concept of development in the thoughts of Dr. Shariati
نویسندگان [English]
- Gholamreza Jamshidiha 1
- Mohammad Reza Hosseini 2
- hadi zamani 3
1 Assistant Professor of Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Sociology Ayatollah Borujerdi University Borujerd, Iran
3 PhD student in Sociology, University of Tehran - Kish International Campus
چکیده [English]
This research aims to analyze the concept of development in the thoughts of Dr. Ali Shariati, and examines the fundamental elements of his development model and attempts to answer two main questions: First, was Shariati development-oriented in his intellectual system? Second, what are the most important components of his development model? The research approach is qualitative and interpretive, using the method of content analysis and comparative analysis, in which his works were examined and key concepts were extracted. The findings are arranged in the form of a comparative table with theories of development sociology. The results show that Shariati considers development to be an endogenous, culturally-oriented process that relies on human empowerment. His development model is based on two main axes: cultural-spiritual development and economic development. In the cultural axis, components such as critical awareness, critical dialogue, critical coalition, critical pedagogy, and the rule of law play a role; And in the economic axis, political organization, physical environment, wise leadership, committed government, and responsible intellectuals are considered as key elements. The final analysis shows that cultural factors play a more prominent role in Shariati's thought than other components, and the dialectical relationship of these elements with economic and political structures provides the basis for the formation of a dynamic model of sustainable development. This model, if paid attention to and utilized, can provide a strategic model for policymakers and executives in the path of human and social development.
کلیدواژهها [English]
- Endogenous development
- critical awareness
- critical pedagogy
- committed government
- responsible intellectual
- political organization
- جهانینسب، ناهید. (۱۳۷۶). بررسی توسعه فرهنگی در آرا و اندیشههای دکتر علی شریعتی [پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان]. کتابخانه مرکزی دانشگاه اصفهان.
- شریعتی، علی(1388). مجموعه آثار.چاپ اول، تهران: نشر آزمون
- شریعتی، علی(1354). امت و امامت. چاپ اول، تهران: انتشارات حسینیه ارشاد
- گیدنز، آنتونی(1378). جامعه شناسی . ترجمه منوچهر صبوری. چاپ بیست و سوم. تهران: نشر نی
- فوران، جان(1401). مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران . ترجمه احمد تدین . چاپ بیست و یکم ، تهران: موسسه خدمات فرهنگی رسا
- قطبی، م. (۱۴۰۳). تحلیل انسانشناسی رهاییبخش در اندیشه شریعتی. تهران: نشر اندیشه
- لدویت، مارگارت(1397). نگرشی انتقادی به توسعه جماعت محور. ترجمه منیژه نجم عراقی .چاپ اول، تهران: نشر نی
- جمشیدیها، غلامرضا و نوذری، حمزه( 1390). الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی از منظر شریعتی. دو فصلنامه علمی پزوهشی نظریه های اجتماعی متفکران مسلمان ، 1 (1) ، 30 - 45 .
- رفیعی، محمد حسین(1383). شریعتی؛ الگوی آرمانی توسعه و تجلی آن در قانون اساسی سال 1358. ماهنامه چشم انداز ایران. بازدید شده در تاریخ 30/7/1403 از نشانی http://drshariati.org/?p=15795
- زائری، محمدرضا. (۱۳۹۳، ۲۴ مهر). تحلیل ابعاد معرفتی جامعه توحیدی در اندیشه دکتر علی شریعتی. پایگاه انسانشناسی و علوم اجتماعی. بازیابیشده در ۲۰ شهریور ۱۴۰۴، از https://anthropology.ir/article/3472.html
- خانی و نصرالهی، ریحانه و زهرا(1392). تاثیر رشد جمعیت بر نوآوری در ایران و کشورهای منتخب در حال توسعه. فصلنامه راهبردی و کلان . 1 (4) ، 87-106
- مهدی نژاد، سیدرضا(1399). تحلیل انتقادی، دیدگاه دکتر شریعتی درباره تقابل اسلام ایدوئولووژیک و اسلام فرهنگی. دو فصل نامه علمی پژوهشی دین .15، 170- 189
- سعدی، مصلح الدین. دیوان اشعار . سایت گنجور بازدید شده در تاریخ 1/8/1403 از https://ganjoor.net/saadi
- خسرو پناه ،عبدالحسین(1382).روشنفکری و دکتر شریعتی.پرتال مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. بازدید شده در تاریخ 1/8/1403 از https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/181370
- داوری اردکانی، رضا(1396). اندیشه شریعتی به جهت عمق پویاست/ توسعه نیافتگی بیرون بودن از زمان تاریخ است. عطنا( رسانه تحلیلی دانشگاه علامه طباطبایی). بازدید شده در تاریخ 1/8/1403از https://atna.atu.ac.ir/000dyV
- رحیم پور، حسن(1388). رفورمیزم و توسعه؟ یا ایدوئولوژی و انقلاب؟ یادمان دکتر شریعتی. درگاه اینترنتی حسن رحیم پور بازدید شده در تاریخ 30/7/1403 از https://B2n.ir/up7110
- شعبانی ورکی ، بختیار(1383). آموزش و پرورش و انسان شدن، نظریه انتقادی پائولو فریره. فصلنامه نوآوری های آموزشی .8(3) و پرتال جامع علوم انسانی. بازدید شده در تاریخ 1/8/1403 از https://B2n.ir/wh8446
- نوذری، ح. (1394). نقد و بررسی آراء و اندیشههای متفکران مسلمان درباره رابطه میان دین و توسعه بهمنظور تبیین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت (مورد مطالعه: نصر، ملکیان و شریعتی). پژوهشنامه اندیشه دینی و علوم سیاسی اسلامی (ایپوپا)، 3(6)، 109–132. https://doi.org/10.1001.1.23295599.1394.3.6.4.9
- Ahmad, F. (n.d.). Islamic perspective on sustainable development. Retrieved September 18, 2025, from https://www.academia.edu
- Bsoul, L., Omer, A., Kucukalic, L., & Archbold, R. H. (2022). Islam’s perspective on environmental sustainability: A conceptual analysis. Social Sciences, 11(6), 228. https://doi.org/10.3390/socsci11060228
- Dangor, S. (2023). Sustainable development: Islamic perspectives and implementation. Al-Wasaṭiyyah Journal of Moderate Islam. (Issue and volume pending).
- Emas, R. (2015). Brief for GSDR 2015: The concept of sustainable development—Definition and defining principles. Retrieved September 18, 2025, from:https://sdgs.un.org/sites/default/files/documents/5839GSDR%202015SDconceptdefinitonrev.pdf
- Freire, P. (1985). Pedagogy of the oppressed. New York: Continuum.
- Furan, J. (2022). Fragile resistance: The history of social developments in Iran (A. Tadin, Trans., 21st ed.). Tehran: Rasa Cultural Services Institute.
- Hope, A., & Timmel, S. (1984). Training for Transformation: A Handbook for Community Workers. Gweru, Zimbabwe: Mambo Press.
26.Giddens, A. (2006). Sociology (5th ed.). Cambridge: Polity Press.
- Giddens, A. (2006). Sociology (5th ed.). Cambridge: Polity Press.
- Kakar, B. S., & Leghari, R. (2022). The Sustainable Development Goals (SDGs) and Islam. United Nations Development Programme (UNDP) for Balochistan, Pakistan. Retrieved September 18, 2025, from:https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2023-06/undpbalochistansdgsandislam.pdf
- Katbi, M. (2024). Consciousness and liberating self-awareness in the thought of Shariati and Iqbal. Virgool [Online journal]. Retrieved August 1, 2024, from https://vrgl.ir/sWN0G
- Khani, R., & Nasrollahi, Z. (2013). The impact of population growth on innovation in Iran and selected developing countries. Quarterly Journal of Strategic and Macro Studies, 1(4), 87–106.
- Khosropanah, A. M. (2003). Intellectualism and Dr. Shariati. Portal of Humanities. Retrieved October 23, 2024, from https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/181370
- Ledwith, M. (2011). Community development: A critical approach. Bristol: Policy Press.
- Mensah, J., & Ricart Casadevall, S. (2019). Sustainable development: Meaning, history, principles, pillars, and implications for human action—A literature review. Cogent Social Sciences, 5(1), 1653531. https://doi.org/10.1080/23311886.2019.1653531
35.Marshall, T. H. (1950). Citizenship and Social Class. Cambridge: Cambridge University Press. - Held, D. (2006). Models of Democracy (3rd ed.). Stanford: Stanford University Press.
36.Wilkinson, R., & Pickett, K. (2009). The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better. London: Allen Lane
- Zaman, A., & Qadir, J. (2018). Sustainable development viewed from the lens of Islam. International Journal of Pluralism and Economics Education, 9(1), 1–18. https://doi.org/10.1504/IJPEE.2019.10019578
)