بررسی مفهوم توسعه در اندیشه‌های علی شریعتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران

3 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف واکاوی مفهوم توسعه در اندیشه‌های علی شریعتی، به بررسی عناصر بنیادین مدل توسعه‌ای او می‌پردازد و به دو پرسش اصلی پاسخ می‌دهد: نخست، آیا شریعتی در منظومۀ فکری خود توسعه‌محور بوده است؟ دوم، مهم‌ترین مؤلفه‌های مدل توسعه‌ای او کدام‌اند؟ رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و به روش تحلیل مضمون و تحلیل تطبیقی آثار او بررسی و مفاهیم کلیدی استخراج شدند. یافته‌ها در قالب جدول تطبیقی با نظریه‌های جامعه‌شناسی توسعه تنظیم شدند. نتایج نشان داد شریعتی توسعه را فرایندی درون‌زا، فرهنگ‌محور و متکی بر توانمندسازی انسان می‌داند. مدل توسعه‌ای او بر دو محور اصلی استوار است: توسعۀ فرهنگی-معنوی و توسعۀ اقتصادی. در محور فرهنگی، مؤلفه‌هایی مانند آگاهی نقادانه، گفتگوی نقادانه، ائتلاف نقادانه، پداگوژی نقادانه و حاکمیت قانون نقش‌آفرین‌اند و در محور اقتصادی، سازمان سیاسی، محیط فیزیکی، رهبری خردمندانه، دولت متعهد و روشنفکر مسئول به‌عنوان عناصر کلیدی مطرح می‌شوند. تحلیل نهایی نشان می‌دهد عوامل فرهنگی در اندیشۀ شریعتی نقش برجسته‌تری از سایر مؤلفه‌ها دارند و رابطۀ دیالکتیک این عناصر با ساختارهای اقتصادی و سیاسی، زمینه‌ساز شکل‌گیری مدلی پویا از توسعۀ پایدار است. این مدل در صورت توجه و بهره‌برداری می‌تواند الگویی راهبردی برای سیاست‌گذاران و مدیران اجرایی در مسیر توسعۀ انسانی و اجتماعی فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining the Concept of Development in the Thought of Ali Shariati

نویسندگان [English]

  • Gholamreza Jamshidiha 1
  • Mohammad Reza Hosseini 2
  • Hadi Zamani 3
1 Assistant Professor of Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Sociology Ayatollah Borujerdi University Borujerd, Iran
3 PhD student of Sociology, University of Tehran, Kish International Campus, Kish, Iran.
چکیده [English]

This study analyzes the concept of development in the thought of Dr. Ali Shariati and examines the fundamental components of his development model. It addresses two main questions: first, whether development constitutes a central concern within Shariati’s intellectual system; and second, what the main components of his development model are? A qualitative and interpretive methodology is employed, using content analysis and comparative analysis. Shariati’s works were examined and key concepts extracted and analyzed in comparison with classical and contemporary theories of development sociology. Findings indicate that Shariati conceptualizes development as an endogenous, culturally grounded, and human-centered process. His model is structured around two main axes: cultural–spiritual development and economic–structural development. The cultural axis includes critical consciousness, critical dialogue, critical pedagogy, intellectual solidarity, and the rule of law. The economic–political axis involves political organization, material infrastructure, enlightened leadership, committed governance, and responsible intellectual elites. The analysis demonstrates that cultural factors occupy a more fundamental position in Shariati’s framework, while development emerges as a dialectical process between cultural consciousness and socio-political structures. This model provides a normative and analytical framework for sustainable and human-centered development.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ali Shariati
  • Critical Consciousness
  • Critical Pedagogy
  • Endogenous Development
  • Sustainable Development
جهانی‌نسب، ناهید (۱۳۷۶). بررسی توسعۀ فرهنگی در آرا و اندیشه‌های دکتر علی شریعتی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه اصفهان.
شریعتی، علی (1388). مجموعۀ آثار. چاپ اول. تهران: آزمون.
شریعتی، علی (13۵۴). امت و امامت. چاپ اول. تهران: حسینیۀ ارشاد.
گیدنز، آنتونی (1378). جامعه‌شناسی. ترجمۀ منوچهر صبوری. چاپ بیست‌وسوم. تهران: نشرنی.
لدویت، مارگارت (1397). نگرشی انتقادی به توسعۀ جماعت‌محور. ترجمۀ منیژه نجم عراقی. چاپ اول. تهران: نشرنی.
جمشیدیها، غلامرضا و نوذری، حمزه (1390). الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی از منظر شریعتی. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 1(1)، 30-۴۵. https://doi.org/10.22059/jstmt.2025.401274.1821
رشیدی،احمد و دوست محمدی، حسین(1398). تحلیل ساختار سه وجهی اندیشه های دکتر علی شریعتی. فصلنامه سیاست، 49(3) ، 664-645. 10.22059/jpq.2019.226840.1007012
رفیعی، محمدحسین (1383). شریعتی؛ الگوی آرمانی توسعه و تجلی آن در قانون اساسی سال 13۵8. ماهنامۀ چشم‌انداز ایران.
زائری، محمدرضا (۱۳۹۳). تحلیل ابعاد معرفتی جامعۀ توحیدی در اندیشۀ دکتر علی شریعتی. پایگاه انسان‌شناسی و علوم اجتماعی.
سلیمی،حسین(1391).آغاز و انجام نظریه وابستگی. فصلنامه علوم اجتماعی، 19 (56)، 204-166.
خانی، ریحانه و نصراللهی، زهرا (1392). تأثیر رشد جمعیت بر نوآوری در ایران و کشورهای منتخب درحال‌توسعه. فصلنامۀ سیاست‌های راهبردی و کلان، 1(۴)، 87-10۶.
قمی اویلی، محمد(1396). بررسی و نقد دیدگاه های سید حسین نصر درباره علوم اسلامی، دوفصلنامه علمی و تخصصی دین پژوهی، 3 (6)، 1-26.
گرجی؛ابراهیم و مدنی، شیما(1383). بررسی و ارزیابی سیر تحول مکتب کلاسیک به نئو کلاسیک، مجله تحقیقات اقتصادی، (70)، 67-31
نوذری، حمزه (139۴). نقد و بررسی آرا و اندیشه‌های متفکران مسلمان دربارۀ رابطۀ میان دین و توسعه به‌منظور تبیین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت (مورد مطالعه: نصر، ملکیان و شریعتی). پژوهشنامۀ اندیشۀ دینی و علوم سیاسی اسلامی (ایپوپا)، 3(۶)، 109-132. https://doi.org/10.1001.1.23295599.1394.3.6.4.9