نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سیدجواد حسینی ¹
• سید علی بطحائی ²

¹ گروه علوم اجتماعی، دانشکده مدیریت رسانه و علوم اجتماعی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم - ایران

² گروه علوم اجتماعی، دانشکده مطالعات ملل اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

در جهانی که جوامع اسلامی با چالش‌های اجتماعی و فرهنگی مواجه‌اند، بررسی عرفانی که به مسائل اجتماعی می‌پردازد، ضروری به‌نظر می‌رسد. این پژوهش با هدف بررسی نقش اندیشه‌های عمر بن حفیظ، خطیب معاصر یمنی، در بازتعریف عرفان اجتماعی و تأثیر آن بر جوامع اسلامی انجام شده است. در مطالعۀ پیش‌رو به روش تحلیل مضمون و رویکرد کیفی، اندیشه‌های عرفانی بن حفیظ با تحلیل هفت مصاحبۀ منتشرشده (2002-2011) در رسانه‌های یمنی و بین‌المللی بررسی شد. داده‌ها با نرم‌افزار مکس‌کیودا و در چارچوب شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل و 191 کد استخراج شدند. برای سنجش اعتبار روایی تحلیل مضمون و اطمینان از دقت و صحت کدگذاری‌ها از ضریب هولستی استفاده شد. یافته‌ها شش مضمون اصلی را شناسایی کردند: عرفان اجتماعی مبتنی بر اعتدال و اخلاق، اصلاح گفتمان دینی، پرهیز از خشونت و ترویج عدالت، گفتگو و هم‌زیستی، نقد افراط‌گرایی و اهمیت علم و تربیت دینی. بن حفیظ عرفان را ابزاری برای تزکیۀ نفس، خدمت به خلق و تقویت همبستگی اجتماعی تعریف می‌کند. مساجد در اندیشۀ او مراکز تربیت معنوی و اخلاقی‌اند که باید از سیاسی‌سازی مصون بمانند. او با رد خشونت و تکفیر، بر گفتگو، عدالت و همکاری با غیرمسلمانان برای انسجام اجتماعی تأکید دارد. علم دینی معتبر و عقلانیت نیز در دیدگاه او بستری برای پیشگیری از انحرافات عقیدتی و اصلاح جامعه فراهم می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد اندیشه‌های بن حفیظ، با پیوند معنویت، اخلاق و کنش اجتماعی، الگویی جامع برای تربیت معنوی و مقابله با چالش‌هایی نظیر افراط‌گرایی و گسست‌های فرهنگی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

• اصلاح گفتمان دینی
• تحلیل مضمون
• عرفان اجتماعی
• عمر بن الحفیظ
• نقد افراط‌گرایی

موضوعات

• بازخوانی و تفسیر ایده‌های متفکران شاخص مسلمان

عنوان مقاله [English]

"A Thematic Analysis of the Mystical Thought of ʿUmar bin al-Hafīẓ of Yemen: Emphasizing the Promotion of a Social Approach"

نویسندگان [English]

• seyed javad Hosseini ¹
• seyed Ali bathaei ²

¹ Department of Media Management, Faculty of Social Sciences, Media and Communication University of Religions and Denominations, Qom, Iran

² Department of Social Sciences, Faculty of Studies on Islamic Nations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran"

چکیده [English]

In a world where Muslim societies face complex social and cultural challenges, the study of a form of mysticism that directly engages with social issues appears essential. This research aims to examine the role of the thought of ʿUmar bin Ḥafīẓ, a contemporary Yemeni preacher, in redefining social mysticism and its impact on Muslim communities.
Employing a thematic analysis within a qualitative framework, the study investigates bin Ḥafīẓ’s mystical perspectives through an analysis of seven published interviews (2002–2011) in Yemeni and international media. Data were analyzed using MAXQDA software and Braun and Clarke’s six-phase framework, resulting in the extraction of 191 codes. To ensure the validity and reliability of the thematic analysis and the accuracy of coding, Holsti’s coefficient was applied.
The findings identify six central themes: social mysticism rooted in moderation and ethics, reform of religious discourse, rejection of violence and promotion of justice, dialogue and coexistence, critique of extremism, and the significance of knowledge and religious education. Bin Ḥafīẓ conceptualizes mysticism as a means for self-purification, service to humanity, and the strengthening of social solidarity. In his thought, mosques are centers of spiritual and moral cultivation that must remain safeguarded from politicization. Rejecting violence and excommunication, he emphasizes dialogue, justice, and cooperation with non-Muslims as pathways to social cohesion. Furthermore, authentic religious knowledge and rationality, in his view, provide the foundation for preventing doctrinal deviations and fostering societal reform.
This study demonstrates that bin Ḥafīẓ’s thought, by integrating spirituality, ethics, and social engagement, offers a comprehensive model for spiritual education and for addressing pressing challenges such as extremism and cultural fragmentation.

کلیدواژه‌ها [English]

• Reform of religious discourse
• Social mysticism
• Omar bin .Hafiz
• Critique of extremism
• Thematic analysis