نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

رویداد و گشودگی افق: نقدی پدیدارشناختی از ارجاع نهایی در جنبش‌های اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت و برنامه‌ریزی فرهنگی، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد اصفهان)، اصفهان، ایران؛ و پژوهشگر مهمان، گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه ویکتوریا، بریتیش کلمبیا، کانادا
2 گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه ویکتوریا، ویکتوریا، کانادا
چکیده
این مقاله با اتکا به پدیدارشناسی رادیکال پیمان وهاب‌زاده، به بررسی گفت‌وگوی میان رویکردهای ساختارگرا و پدیدارشناختی در اندیشهٔ اجتماعی معاصر اسلامی می‌پردازد. پژوهش با رویکردی کیفی و طرحی توصیفی‌ـ‌تحلیلی، منابع اولیه را، از جمله تجربه‌های مفصل‌بندی‌شده اثر وهاب‌زاده (۲۰۰۳)، اسلام به‌مثابه علم اثر کونتوویجویو (۲۰۰۶) و من العقیدة إلی الثورة اثر حسن حنفی (۱۹۶۶) ــ به روش اسنادی و مفهومی تحلیل می‌کند و از ادبیات ثانویه دربارهٔ این متفکران نیز بهره می‌گیرد. این پژوهش به خلأیی نظری و مهم می‌پردازد: چارچوب‌های ساختارگرا، مانند ساختارگرایی استعلاییِ کونتوویجویو، و رویکردهای پدیدارشناختی، مانند الهیات انضمامیِ حنفی، هرچند تأثیر چشمگیری بر نظریهٔ اجتماعی اسلامی گذاشته‌اند، همچنان با صورت‌هایی از «ارجاع‌مندی غایی» درگیرند؛ امری که ابعاد «رویدادی» و «افق‌گشای» جنبش‌های اجتماعی را محدود می‌کند. پژوهش با بهره‌گیری از نقد وهاب‌زاده بر بنیان‌گرایی و مفهوم «جامعه‌شناسی امکانات» او، چارچوبی تلفیقی ارائه می‌دهد که تحلیل ساختاری را با توجه پدیدارشناختی به تجربهٔ زیسته پیوند می‌زند. تحلیل در چهار مرحله پیش می‌رود: شناسایی مفاهیم، تحلیل تطبیقی، نقد ارجاع‌مندی غایی و تلفیق. یافته‌ها نشان می‌دهد که چارچوب کونتوویجویو وحی الهی را مرجعیت نهایی خود قرار می‌دهد؛ در حالی که الهیات پدیدارشناختی حنفی نیز، در نهایت، به مبانی خدا‌محور پایبند می‌ماند. چارچوب تلفیقیِ پیشنهادی، با ترکیب تحلیل ساختاری به‌مثابه ترسیم نقشهٔ افق‌ها، توجه پدیدارشناختی به تجربهٔ زیسته، گسست رویدادی و افق‌گشایی، و نقد بازاندیشانهٔ ارجاع‌مندی غایی، ابزارهایی تحلیلی برای فهم جنبش‌های اجتماعی معاصر در جوامع مسلمان فراهم می‌آورد. بر این اساس، جنبش‌های اجتماعی پدیده‌هایی زایا تلقی می‌شوند که معناهای رسوب‌کرده را برهم می‌زنند و هم‌زمان امکان‌های تازه‌ای را پیش می‌کشند. این پژوهش با پیوند دادن نظریهٔ اجتماعی پدیدارشناختی و مطالعات جنبش‌های اجتماعی، به تدوین نظریه‌ای اجتماعیِ پسا‌بنیادگرا در حوزهٔ اندیشهٔ اسلامی کمک می‌کند؛ نظریه‌ای که «گسترهٔ گشودهٔ آینده‌های ممکن» را که جنبش‌های اجتماعی به آن اشاره دارند، جدی می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Event and Horizon-Opening: A Phenomenological Critique of Ultimate Referentiality in Social Movements

نویسندگان English

Saeid Sharifi 1
Peyman Vahabzadeh 2
1 Department of Cultural Management and Planning, Isf.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran. &Visiting Scholar, Department of Sociology, University of Victoria, BC, Canada
2 Department of Sociology, University of Victoria, BC, Canada
چکیده English

This article examines the dialogue between structuralist and phenomenological approaches in contemporary Islamic social thought through the lens of Peyman Vahabzadeh's radical phenomenology. Adopting a qualitative approach with a descriptive-analytical design, the study employs documentary and conceptual analysis of primary sources, including Vahabzadeh's Articulated Experiences (2003), Kuntowijoyo's Islam Sebagai Ilmu (2006), and Hanafi's Min al-'Aqidah ila al-Thawrah (1966), along with secondary literature analyzing these thinkers. The research addresses a critical theoretical gap: while structuralist frameworks like Kuntowijoyo's transcendental structuralism and phenomenological approaches like Hanafi's actual theology have significantly shaped Islamic social theory, both remain entangled with forms of “ultimate referentiality” that foreclose the “evental” and “horizon-opening” dimensions of social movements. Drawing on Vahabzadeh's critique of foundationalism and his “sociology of possibilities,” the study develops a synthetic framework that integrates structural analysis with phenomenological attention to lived experience. Through four phases of analysis, conceptual identification, comparative analysis, critique of ultimate referentiality, and synthesis, the research demonstrates that Kuntowijoyo's framework grounds itself in divine revelation as ultimate referentiality, while Hanafi's phenomenological theology ultimately remains committed to theocentric foundations. The proposed synthetic framework, combining structural analysis as horizon-mapping, phenomenological attention to lived experience, evental rupture and horizon-opening, and reflexive critique of ultimate referentiality, offers analytical resources for understanding contemporary social movements in Muslim societies as generative phenomena that disrupt sedimented meanings while gesturing toward new possibilities. By bridging phenomenological social theory and social movement studies, this inquiry contributes to a post-foundational Islamic social theory that takes seriously the “open expanse of possible futures” social movements gesture toward.

کلیدواژه‌ها English

Social Movements
Islamic Thought
Ultimate Referentiality
Event
Horizon-Opening

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 20 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 31 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 20 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 20 آبان 1405