نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

انقلاب اسلامی به‌مثابه پاسخ به بحران ایران عصر پهلوی: تحلیلی از اندیشۀ آیت‌الله مصباح یزدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
چکیده
انقلاب اسلامی ایران یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی قرن بیستم است که ریشه در بحران‌های سیاسی، فرهنگی و اخلاقی دوران پهلوی داشت. این پژوهش با هدف تبیین علل وقوع انقلاب اسلامی از منظر محمدتقی مصباح یزدی و در چارچوب نظریه بحران توماس اسپریگنز انجام شده است. روش پژوهش کیفی و از نوع تحلیل اسنادی است و داده‌ها از منابع دستِ اول شامل آثار مکتوب و سخنرانی‌های مصباح یزدی گردآوری شد. در فرایند تحلیل، چهار مرحله نظریه بحران اسپریگنز شامل تشخیص بحران، تحلیل علل، ترسیم جامعه آرمانی و ارائه راهکار برای بررسی اندیشه سیاسی وی به‌کار گرفته شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مصباح یزدی حاکمیت طاغوت پهلوی را بحران اصلی جامعه ایران می‌داند که ریشه در استبداد سیاسی، سیاست‌های دین‌ستیزانه، گسترش فساد فرهنگی و رواج اندیشه‌های غیردینی داشت. به باور او، انقلاب اسلامی پاسخی همه‌جانبه به این بحران‌ها و گامی در جهت بازسازی جامعه بر پایه ارزش‌ها و آموزه‌های اسلامی بود. وی تحقق جامعه آرمانی را در استقرار حکومت دینی، اجرای احکام اسلامی و پرورش انسان‌هایی متعهد به مبانی توحیدی می‌بیند. در این میان، آن دسته از آرای کلیدی او که حول محور ولایت مطلقه فقیه، مخالفت با سکولاریسم، نقد مارکسیسم و رد پلورالیسم دینی سامان یافته است، عمدتاً در مقابله با جریان‌های فکری رقیب شکل گرفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که روش‌شناسی اسپریگنز قابلیت تحلیل نظام‌مند اندیشه‌های اسلامی معاصر را نیز دارد و می‌تواند رابطه میان بحران‌های تاریخی و راهکارهای ارائه‌شده توسط متفکران را به‌روشنی تبیین کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Islamic Revolution as a Response to Crisis of Pahlavi-Era Iran: An Analysis of Mohammad Taqi Misbah Yazdi’s Thought

نویسنده English

Sajjad Alimirzaei
PhD student in Islamic Revolution Political Studies, Shahed University, Tehran, Iran.
چکیده English

The Islamic Revolution of Iran was one of the most significant political and social developments of the twentieth century. It emerged in the context of the political, cultural, and moral crises that characterized the Pahlavi era. This study examines the causes of the Islamic Revolution from the perspective of Mohammad Taqi Misbah Yazdi, using Thomas Spragens’ crisis theory as its analytical framework. It employs qualitative documentary analysis and draws on primary sources, including Misbah Yazdi’s written works and public speeches. The analysis applies the four stages of Spragens’ crisis theory, namely, diagnosing the crisis, analyzing its causes, envisioning an ideal society, and proposing solutions, to examine the structure of Misbah Yazdi’s political thought. The findings show that Misbah Yazdi regarded the rule of the Pahlavi regime as the fundamental crisis facing Iranian society. He attributed this crisis to political authoritarianism, anti religious policies, cultural corruption, and the spread of secular and non Islamic ideologies. From his perspective, the Islamic Revolution constituted a comprehensive response to these crises and an attempt to reconstruct society on the basis of Islamic values and teachings. He envisioned the ideal society as one established through religious government, the implementation of Islamic laws, and the cultivation of individuals committed to monotheistic principles. Key elements of his political thought, including the absolute guardianship of the Islamic jurist, known as Wilayat al Faqih, opposition to secularism, criticism of Marxism, and rejection of religious pluralism, were largely formulated in opposition to competing intellectual currents. The study concludes that, despite certain initial limitations, Spragens’ methodology provides a useful framework for the systematic analysis of contemporary Islamic thought. It also demonstrates how this framework can clarify the relationship between historical crises and the political and social solutions proposed by intellectual figures.

کلیدواژه‌ها English

Crisis theory
Islamic Revolution
Misbah Yazdi
Taghut
Wilayat al-Faqih
اسپریگنز، توماس. (۱۳۷۷). فهم نظریه‌های سیاسی (ترجمه فرهنگ رجایی). تهران: انتشارات آگاه.
باقری دولت‌آبادی، محمدتقی، و نوری، نسیبه. (۱۳۹۴). تأثیر انسان‌شناسی بر تفسیر مفهوم آزادی در اندیشه آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و محمد مجتهد شبستری. مطالعات سیاسی، ۷(۲۸)، ۵۱–۷۴.
برزگر، ابراهیم. (۱۳۸۳). مسأله فلسطین در اندیشه سیاسی اسلام معاصر و روش جستاری اسپریگنز. پژوهش حقوق و سیاست، ۶(۱۲)، ۴۵–۷۴.
بهروزلک، غلامرضا. (۱۳۸۶). جهانی‌شدن و اسلام سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
برزگر، ابراهیم. (۱۳۸۳). مسأله فلسطین در اندیشه سیاسی اسلام معاصر و روش جستاری اسپریگنز. پژوهش حقوق و سیاست، ۶(۱۲)، ۴۵–۷۴.
بهروزلک، غلامرضا. (۱۳۸۶). جهانی‌شدن و اسلام سیاسی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
تیلور، چارلز، و رجایی، فرهنگ. (۱۳۹۳). زندگی فضیلت‌مند در عصر سکولار (ترجمه فرهنگ رجایی). تهران: انتشارات آگاه.
جهانبخش، فروغ. (۱۳۸۵). دموکراسی و نوگرایی دینی در ایران (ترجمه جلیل پروین). تهران: گام نو.
حسین‌زاده دیلمی، علیرضا، و مهربانی‌فر، حسین. (۱۴۰۰). مطالعه مقایسه‌ای عقلانیت انقلاب اسلامی در اندیشه و عمل شهید بهشتی و آیت‌الله مصباح یزدی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، ۱۱(۳۹)، ۹۷–۱۲۱.
حسینی، سیدمهدی، کشاورز شکری، عباس، و خلیفه، اکرم. (۱۴۰۲). مقایسه دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله طالقانی در رابطه با انقلاب اسلامی ایران. جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، ۱۱(۲)، ۱۶۱–۱۹۸.
حقیقت، سیدصادق. (۱۳۸۷). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
حقیقت، صادق، و حجازی، سیدحامد. (۱۳۸۹). نگاهی انتقادی به کاربرد نظریه بحران اسپریگنز در مطالعات سیاسی. علوم سیاسی، ۱۳(۴۹)، ۱–۹.
شبان نیاء رکن آبادی، قاسم. (1401). تحلیل جایگاه مردم در حکومت اسلامی در اندیشه علامه مصباح یزدی. حکومت اسلامی، 27(4)؛ 5-26.
شفیعی، فرود، عامری گلستانی، حامد، و شهریاری، محمدعلی. (۱۴۰۱). مقایسه «آزادی» در اندیشه شیخ فضل‌الله نوری و آیت‌الله مصباح یزدی. سیاست متعالیه، ۱۰(۳۷)، ۸۵–۱۰۴. https://doi.org/10.22034/sm.2022.535885.1738
صنعتی، رضا. (۱۳۸۷). گفتمان مصباح. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عبداله نسب، محمدرضا. (۱۴۰۱). تأثیر اندیشه سیاسی آیت‌الله مصباح یزدی بر فضای حوزه علمیه. سیاست متعالیه، ۱۰(۳۸)، ۱۳۷–۱۵۵. https://doi.org/10.22034/sm.2024.713317
کیانی، احسان و ساداتی‌نژاد، سیدمهدی. (۱۴۰۰). کنش‌های کلامی آیت‌الله مصباح یزدی در جریان انقلاب اسلامی؛ مطالعه موردی: نشریات بعثت و انتقام. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، ۱۰(۳۸)، ۱۷۱–۱۹۰.
مرتضویان، سیدعلی، و دهقانی، محمدعلی. (۱۳۹۳). بررسی و تبیین اندیشه علامه نائینی بر اساس نظریه بحران اسپریگنز. مطالعات سیاسی، ۶(۲۳)، ۸۱–۱۱۲.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۸الف). نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۸ب). مردم‌سالاری دینی و نظریه ولایت فقیه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۸ج). از آنچه می‌ترسیدیم اتفاق افتاد. یادآور، (۴–۵)، صفحات مربوطه.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۰). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۱الف). پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۱ب). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۱ج). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی، و شبان‌نیا، قاسم. (۱۳۸۴). انقلاب اسلامی جهشی در تحولات سیاسی تاریخ. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی، و شبان‌نیا، قاسم. (۱۳۹۲الف). انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی، تاجیک، علیرضا، و شفیعی، سیدحسین. (۱۳۹۲ب). عبرت‌های خرداد. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه (دوره ۲۷ جلدی). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ملکیان، محمدباقر. (۱۴۰۱). مشروعیت و مقبولیت حکومت دینی از دیدگاه علامه مصباح. حکومت اسلامی، ۲۷(۲)، ۵۵–۱۰۶.
مهدنور، محمد. (۱۴۰۰). بررسی ولایت فقیه در اندیشه سیاسی علامه مصباح یزدی. بحران‌پژوهی جهان اسلام، (۱۳)، ۱–۴.
یوسفی، حیات‌الله. (۱۳۸۵). اسلام و نظام‌های طاغوتی. معرفت، ۱۵(۱۰۲)، ۱۴–۲۸.
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 215-236

  • تاریخ دریافت 11 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 25 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 16 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405