نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

الگوی مفهومی کنشگری اجتماعی زنان در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
3 استاد مدعو گروه مطالعات اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
چکیده
موضوع کنشگری اجتماعی زنان در گفتمان جمهوری اسلامی ایران، به‌مثابه الگویی متمایز و متکی بر مبانی دینی، از اهمیت نظری و عملی شایانی برخوردار است. با وجود پژوهش‌های متعدد پیرامون دیدگاه‌های آیت‌الله خامنه‌ای در این زمینه، شکافی آشکار در ارائه تبیینی نظام‌مند و فرایندی از این منظومه فکری وجود داشت. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلاء پژوهشی، به ارائه یک نظریه کیفی در باب کنشگری اجتماعی زنان بر اساس بیانات ایشان پرداخته است. این مطالعه با روش نظریه داده‌بنیاد (گراندد تئوری) و مبتنی بر فرایند روش‌مند کدگذاری باز، محوری و انتخابی به انجام رسید. جامعه داده‌ها دربرگیرنده کلیه بیانات، پیام‌ها و سخنرانی‌های ایشان در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴ درباره زنان است که با نمونه‌گیری نظری گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش در قالب یک مدل پارادایمی سامان یافته است که در آن، مقوله محوری «کنشگری اجتماعی زن مسلمانِ هویت‌محور و خانواده‌گرا» شناسایی شد. این پدیده تحت‌تأثیر شرایط علّی شامل تکلیف شرعی و انقلابی، نیازهای توسعه و پیشرفت کشور، رسالت الگوسازی و هویت‌بخشی، و تجربه تاریخی اثبات‌شده قوام می‌یابد. بسترهای حاکم بر این پدیده عبارت‌اند از حاکمیت نظام ارزشی اسلامی و چارچوب گفتمانی انقلاب اسلامی؛ این بستر هم‌زمان متأثر از شرایط مداخله‌گری چون گفتمان مسلط غربی و فمینیستی، برداشت‌های ناصواب درون‌جامعه و پاره‌ای از سیاست‌های اجرایی نامناسب است. در رویارویی با این مقوله و شرایط یادشده، راهبردهای کلیدی ناظر بر صیانت از هویت و حریم‌های شرعی، مدیریت هوشمندانه نقش‌های چندگانه، انتخاب عرصه‌های هم‌سو با فطرت و نیازهای عینی جامعه، کنشگری جمعی و انقلابی، و مرزبندی و مقاومت فکری استخراج گردید. تحقق این راهبردها به پیامدهای متعالی در سطوح فردی، خانوادگی، اجتماعی و تمدنی می‌انجامد. این نظریه نشان می‌دهد که منظومه فکری ایشان درباره زن، چارچوبی منسجم و عمل‌گرا است که فراتر از سطح توصیف، قابلیت تبیین پویایی‌های عاملیت زن مسلمان و ارائه یک الگوی بدیل تمدنی را داراست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Women’s Social Agency: Explaining the Conceptual Model in the Thought of Ayatollah Khamenei

نویسندگان English

Mahboubeh Atabaki 1
Davood Rahimi Sajasi 2
Mojtaba Akhoondi 3
1 M.A. in Social Knowledge of Muslims, Department of Social Sciences, Shahed University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Shahed University, Tehran, Iran.
3 Al-Mustafa Al-Alamiya Society
چکیده English

This research aims to bridge a critical gap in the literature by developing a grounded theory regarding the social agency of women within the intellectual framework of Ayatollah Khamenei. Employing a systematic Grounded Theory approach through the processes of open, axial, and selective coding, the study analyzes all public statements and pronouncements by the Supreme Leader concerning women from 1989 to 2025 (1368–1404 SH). The findings are synthesized into a paradigmatic model in which the central phenomenon is identified as the ‘Identity- and Family-Centric Social Agency of the Muslim Woman.’ This phenomenon is shaped by various causal conditions, including religious and revolutionary obligations, national developmental imperatives, and the mandate for identity-building, all of which are situated within the context of the Islamic value system and revolutionary discourse. Furthermore, the model accounts for intervening factors such as the influence of dominant Western feminist discourses, societal misinterpretations, and inconsistent executive policies. Key strategies identified in response to these dynamics include the protection of religious identity, intelligent management of multiple roles, engagement in spheres aligned with innate nature and societal needs, collective revolutionary agency, and ideological resistance. These strategies yield multidimensional outcomes at the individual, familial, social, and civilizational levels. Ultimately, this research demonstrates that Ayatollah Khamenei’s perspective constitutes a coherent and pragmatic ideological system that is capable of offering a robust alternative civilizational model beyond mere description.

کلیدواژه‌ها English

Ayatollah Khamenei
Family-Centricity
Grounded Theory
Islamic Social Thought
Third Model of Woman
Women's Social Agency
آرون، ریمون. (۱۳۸۶). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی. ترجمه محمدباقر پرهام. تهران: علمی و فرهنگی.
بصیریان جهرمی، حسین، عبدالحسینی، محمد، و بردبار، ملیکا. (۱۳۹۵). رسانه‌های اجتماعی و مدیریت بحران؛ نقش تلفن‌های همراه هوشمند در کنشگری اجتماعی. رسانه، (۱).
بشیریه، حسین. (۱۳۸۸). جنبش‌های اجتماعی در ایران معاصر. نشر نی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۶۹). زن در آیینه جمال و جلال. تهران: رجاء.
حاجی‌اسماعیلی، سمیه، و قمری، فاطمه. (۱۴۰۲). بانوان و سبک زندگی ایرانی اسلامی در منظومه فکری مقام معظم رهبری. دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اسلامی زنان و خانواده، ۱۰(۱۸).
خادمی، عاطفه. (۱۳۹۸). مدل مفهومی موضوع زن در گفتمان انقلاب اسلامی (مطالعه موردی: منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای). زن در توسعه و سیاست، ۱۷(۲).
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۶۰، ۴ اردیبهشت). بیانات در آخرین خطبه‌های نماز جمعه قبل از ترور. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10123
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۶۳، ۲۱ اسفند). بیانات در دیدار گروهی از بانوان کشور. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10145
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۷۰، ۴ دی). بیانات در دیدار اعضای شورای فرهنگی اجتماعی زنان. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10156
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۷۲، ۱۷ آذر). بیانات در دیدار جمع کثیری از بانوان مسلمان و انقلابی. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10159
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۷۵، ۲۵ آذر). بیانات در دیدار گروهی از زنان. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10169
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۷۶، ۳۰ مهر). بیانات در همایش بزرگ خواهران به مناسبت جشن میلاد کوثر. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10167
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳84، 13 اسفند). بیانات در دیدار با شورای شهر تهران. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=1363
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۹۱، ۲۳ تیر). بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در اجلاس جهانی زنان و بیداری اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=20116
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۳۹۶، ۱۷ اسفند). بیانات در دیدار مداحان اهل‌بیت علیهم‌السلام. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=38057
خامنه‌ای، سیدعلی. (۱۴۰۲، ۶ دی). بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان. دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=54567
خانیکی، هادی، و بابایی، محمود. (۱۳۹۱). تأثیر سازوکارهای ارتباطی اینترنت بر الگوهای تعامل کنشگران فضای سایبر ایران. فصلنامه علمی-پژوهشی علوم اجتماعی، (۵۶).
خانیکی، هادی، و بصیریان جهرمی، حسین. (۱۳۹۲). کنشگری و قدرت در شبکه‌های اجتماعی مجازی؛ مطالعه کارکردهای فیس‌بوک در فضای واقعی. فصلنامه علوم اجتماعی، (۶۱).
دارا، جلیل، و صادقی، الهه. (۱۴۰۰). نقش اجتماعی زنان در بیانیه‌ی گام دوم انقلاب اسلامی؛ بررسی دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای. فصلنامه راهبرد اجتماعی- فرهنگی، ۱۰(۴۱).
دورکیم، ایمیل. (1386). قواعد روش جامعه‌شناسی، ترجمه: علی‌محمد کاردان. تهران: دانشگاه تهران.
ریتزر، جورج. (۱۳۸۶). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: علمی.
شوتس ایشل، رینر. (۱۳۹۱). مبانی جامعه‌شناسی ارتباطات. ترجمه احمدی. تهران: نی.
غمامی، سیدمحمد. (۱۳۹۳). رویکرد قرآنی دعوت، کنش ارتباطی هابرماس و نظریه دریافت هال؛ رویکردی تطبیقی ـ انتقادی. پژوهشنامه تبلیغ و ارتباطات دینی، (۳).
کربلایی، محسن. (۱۳۹۰). زن و بازیابی هویت حقیقی، (گزیده بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای). تهران: انقلاب اسلامی.
گلابی، زهرا. (۱۴۰۱). عرصه‌های جهاد زن انقلابی از دیدگاه مقام معظم رهبری. فصلنامه پژوهش‌های انقلاب اسلامی، ۱۱(۴۱).
عبداللهی‌نژاد، علیرضا، محمدی نوسودی، (۱۴۰۰). کنشگری اجتماعی در فضای مجازی (مطالعه موردی کنشگران کُرد عراق)،  مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 17(63).
لطفی، سجاد، سوزنچی، حسین، امامی، سیدمجتبی. (1399). چگونگی تحقّق الگوی معیار در نظریه سیاستی آیت الله خامنه‌ای در حوزه زنان؛ راهبردها و اقدامات. فصلنامه دین و سیاست فرهنگی، 7(15).
مبینی‌مقدس، مجید و همکاران. (1399). الگوی تحلیلی فعالیت اجتماعی زنان در انقلاب اسلامی با تاکید بر دیدگاه های آیت‌الله خامنه‌ای. فصلنامه دانش سیاسی، 16(32).
نیاززاده، زهرا، (1403). مسیر تاب‌آوری. تهران: پروچستا.
وبر، ماکس. (۱۳۷۴). مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی. ترجمه احمد تدین. تهران: مرکز.
هرمیداس باوند، داود، (1377). چالش‌های برون مرزی و هویت ایرانی در طول تاریخ، مجله اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Castells, Manuel. (2009). Communcation Power. UK: Oxford University.
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). London: SAGE Publications.
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Chicago: Aldine Publishing Company.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
Miller, Seumas (2004). Social Action: A Theological Account, Published By The Press Syndicate Of The University Of Cambridge.
Murdock, George Peter. (1949). Social Structure. New York: Macmillan Company.
Parsons, T. (1951). The social system. Glencoe, IL: The Free Press.
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.
 
 
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 163-191

  • تاریخ دریافت 19 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 07 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 14 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405