نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

بازخوانی اندیشه اجتماعی میرزای شیرازی؛ از هجرت به سامرا تا فتوای تحریم تنباکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس سطوح عالی حوزه عملیه خراسان و پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ص)، مشهد، ایران.
چکیده
مطالعهٔ اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، از عوامل مهم در بازشناسی ظرفیت‌های بومی علوم اجتماعی اسلامی است. در این راستا، آیت‌الله میرزا محمدحسن شیرازی از جمله فقیهان و مراجع تأثیرگذار عصر اخیر به شمار می‌رود که کنش‌ها و ابتکارات اجتماعی او بستری مناسب برای بازسازی اندیشهٔ اجتماعی فراهم می‌آورد. هدف پژوهش حاضر، استخراج و بازسازی ابعاد اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی بر اساس تجربهٔ تاریخی زیست‌جهان او، به‌ویژه در دو رخداد کلیدی مهاجرت به سامرا و فتوای تحریم تنباکو است. در این پژوهش با استفاده از روش‌شناسی بنیادین تلاش شده است مبادی معرفتی و غیرمعرفتی مؤثر بر شکل‌گیری اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی احصا و صورت‌بندی شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی بر پایه‌ای از مبانی معرفتی نظیر مکتب اصولی‌ـ‌اجتهادی و تلقی مرجعیت به‌عنوان نهاد ادامه‌دهندهٔ رسالت ائمهٔ معصومین (علیهم‌السلام) استوار شده و در تعامل با زمینه‌های غیرمعرفتی عصر خود، شامل رکود نهادی حوزه، تفرقهٔ مذهبی و سلطهٔ استعماری، شکل گرفته است. این اندیشه در سه مقولهٔ اساسی قابل تبیین است: اصلاح و نوسازی نهادی در حوزهٔ علمیه، تقویت وحدت اجتماعی مسلمانان، و مقاومت در برابر سلطهٔ استعمار؛ مجموعه‌ای از کنش‌ها و تأملات تاریخی‌ـ‌دینی که در نهایت، منظومه‌ای یکپارچه را در راستای «صیانت از هویت امت اسلامی» و بازآفرینی توان اجتماعی‌ـ‌تمدنی آن در برابر چالش‌های عصر خویش تشکیل می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Revisiting Mirza Mohammad Hasan Shirazi’s Social Thought: The Samarra Migration and the Tobacco Boycott Fatwa

نویسنده English

Jamal Nabavi
Lecturer at the Khorasan Islamic Seminary and Researcher at the Supreme School of Jurisprudence of 'Alim Al-e Muhammad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Analyzing the social thought of Muslim thinkers is pivotal to identifying the indigenous potentials of Islamic social sciences. In this context, Mirza Mohammad Hasan Shirazi stands out as one of the most influential jurists (fuqahā) and religious authorities (marājiʿ) of the modern era, whose socio-political initiatives offer fertile ground for reconstructing an authentic social theory. This study aims to delineate and reconstruct the dimensions of Mirza Shirazi’s social thought by drawing on his lived historical experience, specifically through two pivotal milestones: his migration to Samarra and the issuance of the Tobacco Boycott Fatwa. Employing a foundational-interpretive methodology, the research identifies and systematizes the epistemic and non-epistemic factors shaping his thought. The findings reveal that Shirazi’s social thought is rooted in epistemic pillars such as the Uṣūlī-Ijtihādī tradition and a conception of religious authority as the institutional continuation of the Infallibles’ mission. Concurrently, this thought crystallized through dynamic engagement with the non-epistemic realities of his era, notably institutional stagnation within the hawza, sectarian fragmentation, and colonial encroachment. Ultimately, his social thought unfolds across three core dimensions: institutional reform of the seminary, fostering social unity among Muslims, and resisting colonial hegemony. Together, these elements form a coherent framework aimed at safeguarding the identity of the Islamic Ummah and revitalizing its socio-civilizational agency in the face of modern challenges.

کلیدواژه‌ها English

Anti-Colonial Resistance
Islamic Unity
Mirza Shirazi
Preservation of the Islamic Ummah's Identity
Seminary Reform
Social Thought
آدمیت، فریدون (1360). شورش بر امتیازنامۀ رژی. تهران: پیام.
آزاد ارمکی، تقی (1374). اندیشۀ اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن‌خلدون. تهران: سروش.
آقاجانی، نصرالله (1394). چیستی علم اجتماعی مسلمین. معرفت فرهنگی اجتماعی، 1394، 25، 5-26.
آیت‌اللهی، سید محمدتقی (1363). ولایت فقیه زیربنای فکری مشروطۀ مشروعه؛ سیری در افکار و مبارزات سید عبدالحسین لاری، تهران: امیرکبیر.
اباذری، عبدالرحیم (1394). وحدت در سیرۀ میرزای شیرازی. فرهنگ زیارت، 24 و 25، 77-88.
ابوالحسنی منذر، علی (1395). سیاست استعماری انگلستان در ایران عصر ناصری و راهبرد میرزای شیرازی در نهضت تحریم تنباکو. کتاب شیعه، 13 و 14، 217-243.
اصفهانی کربلایی، حسن (1377). تاریخ دخانیه یا تاریخ وقایع تحریم تنباکو. قم: الهادی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی (1350). روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، جلد اول. به کوشش ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
امیردهی، ع. ر (1387). پیش‌گامان تقریب: میرزای شیرازی مبارزی وحدت‌گرا. اندیشۀ تقریب، 17، 109-118.
امین الدوله، علی‌خان (1341). خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های ایران.
امین، سید محسن (1403ق). اعیان الشیعة. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
باقی نصرآبادی، علی (1388). سیری در اندیشۀ اجتماعی شهید آیت‌الله مطهری. قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.
برخی نویسندگان (1371الف). مکتب سامرا و امور اجتماعی سیاسی. حوزه، 50 و 51، 134-156.
برخی نویسندگان (1371ب). نگرشی به مکتب سامرا. حوزه، 50 و 51، 80-83.
پارسانیا، حمید (1392). نظریه و فرهنگ: روش‌شناسی بنیادین تکوین نظریه‌های علمی. راهبرد فرهنگ، 23، 7-28.
پیغامی، عادل (1396 و 1397). اقتصاد اسلامی مسئله محور؛ از میرزای شیرازی تا مهدوی کنی. علوم انسانی اسلامی صدرا، 24، 81-90.
تبریزی، عبدالکریم (1384). میرزای شیرازی و حماسۀ تنباکو. مبلغان، 66، 9-19.
تهرانی، آقابزرگ (1362). میرزای شیرازی. تهران: شرکت سهامی چاپخانه وزارت ارشاد اسلامی.
تهرانی، آقابزرگ (1388ق). هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی. قم: دار القرآن الکریم.
تهرانی، آقابزرگ (1430ق). طبقات أعلام الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
حائری، عبدالهادی (1364). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق. تهران: امیرکبیر.
حرزالدین، محمد (1405ق). معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء. قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
حکیمی، محمدرضا (بی‌تا). شیخ آقابزرگ. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
دارابی، بهنام (1390). اندیشۀ اتحاد در رسالۀ «تنبیه الامة و تنزیه الملة» میرزای نائینی. اندیشۀ تقریب، 29، 123-134.
دارابی، بهنام (1392). حوزۀ علمیه تقریب‌گرای سامرا و نقش میرزای شیرازی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، 31، 39-49.
درخشه، جلال و کاظمی، سید محمدصادق (1395). تحلیل قدرت در اندیشۀ سیاسی آیت‌الله میرزای شیرازی. دانش سیاسی، 24، 5-29.
دوانی، علی (بی‌تا). نهضت روحانیون ایران. تهران: بنیاد فرهنگی امام رضا علیه‌السلام.
دیوان بیگی، حسین ‌خان (1382). خاطرات دیوان بیگی (میرزا حسین خان). تهران: اساطیر.
رضانیا شیرازی، حمید و دانا، سید علیرضا (1402). بازخوانی فتوای میرزای شیرازی در تحریم تنباکو؛ تأملی در تحلیل کارایی دین و فتوا در بستر تغییرات اجتماعی. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 50، 123-142.
شبیری زنجانی، سید موسی (1389). جرعه‌ای از دریا. قم: مؤسسۀ کتاب‌شناسی شیعه.
شیرازی، سید رضی (1371). مصاحبه با آیت‌الله سید رضی شیرازی. حوزه، 50 و 51، 17-62.
صادقی تهرانی، محمد (1391). نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی 1920 عراق و نقش علماء مجاهدین اسلام. قم: شکرانه.
صحتی سردرودی، محمد (1374). سیمای سامرا سینای سه موسی. تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
صدر، سید محمدباقر (1393). اسلام راهبر زندگی؛ مکتب اسلام؛ رسالت ما. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، دار الصدر.
طالعی، عبدالحسین (1389). دو تقریظ از میرزای شیرازی و شیخ جعفر شوشتری بر لوائح اللوحین. کتاب شیعه، 2، 171-174.
طاهری، محمد حنیف (1396). روش‌شناسی اندیشه اجتماعی سنت‌گرایان معاصر (گنون، شوان، نصر)، پرتو خرد، 14، 7-40.
طباطبائی‌فر، سید محسن (1402). راهبردهای حوزۀ سامرا در مواجهه با امر سیاست. علوم سیاسی (دانشگاه باقرالعلوم)، 102، 39-70.
عظیمی دولت‌آبادی، امیر (1399). جایگاه اقشار محروم در اندیشه اجتماعی امام خمینی (ره). نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 19، 71-94.
عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم (1376). فقهای نامدار شیعه. قم: نوید اسلام.
فخرالشریعه، حسن (1377). تقریظات میرزای شیرازی در ستایش از آثار میرحامد حسین، علوم حدیث، 10، 201-205.
قدیمی قیداری، عباس و کشاورز بیضایی، محمد (1397). مهاجرت میرزای شیرازی به سامرا (1291-1312)؛ زمینه‌ها و پیامدهای آن. شیعه‌شناسی، 61، 7-36.
کرمانی، ناظم الاسلام (1384). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر.
کسروی، احمد (1396). تاریخ مشروطۀ ایران. تهران: امیرکبیر.
گلی ‌زواره، غلامرضا (1389). ستیغ سیاست در سرزمین دیانت؛ شیوۀ زندگی و شاخصه‌های مکتب میرزای شیرازی. پاسدار اسلام، 34، 33-36.
گلی زواره، غلامرضا (1390). میرزای شیرازی خورشیدی در منظومۀ فقاهت و فضیلت. مبلغان، 142، 174-191.
مدنی، سید محمود (1371). میرزای شیرازی احیاگر قدرت فتوا. تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
نائینی، محمدحسین (1424ق). تنبیه الامة و تنزیه الملة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت.
وردی، علی (1426ق). لمحات اجتماعیة من تاریخ العراق الحدیث. بیروت: دار الراشد.
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 193-214

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 10 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 09 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405