نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

بررسی علل پیشرفت و انحطاط جوامع؛ بازخوانی تطبیقی اندیشه سید محمدباقر صدر و نهادگرایان جدید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
پرسش از مبانی و عوامل مؤثر در پیشرفت یا عقب‌ماندگی جوامع، همواره یکی از مسائل اساسی در اندیشۀ اجتماعی و اقتصادی بوده است. در ادبیات معاصر، نهادگرایان جدید همچون داگلاس نورث و دارون عجم‌اوغلو تلاش کرده‌اند با تبیین کارکردهای نهادها در توسعه، رابطه‌ای میان کیفیت نهادهای سیاسی و اقتصادی با موفقیت یا شکست جوامع برقرار کنند. در مقابل، شهید صدر با رویکردی تاریخی و تحلیلی، نظریه‌ای متفاوت دربارۀ پیشرفت و تحول اجتماعی ارائه کرده است که محور آن عدالت‌خواهی، همراهی مردم و رهبری جامعه است. این مقاله با هدف تبیین و مقایسۀ تطبیقی این دو رویکرد، به روش اکتشافی و با شیوۀ تحلیلی-تطبیقی پس از مطالعۀ عمیق آثار متفکران مورد نظر تدوین شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شهید صدر برخلاف نهادگرایان جدید، نهادها را ذاتاً مکتبی و ارزشی می‌داند و معتقد است بدون ارزش‌گذاری بر اساس مکتب و شاخص عدالت، نمی‌توان دربارۀ خوب یا بد بودن نهادها قضاوت کرد. از نگاه او، نهادگرایان جدید با پذیرش پیشینی سرمایه‌داری لیبرال، نهادهای آن را برای پیشرفت جوامع ضروری و مسلم می‌گیرند؛ در‌حالی‌که پیش از ورود به ارزیابی نهادها، باید به ارزیابی مکاتب بر اساس عدالت پرداخت. وی همچنین منشأ اصلی تحول یا انحطاط جوامع را در «تحول درونی انسان» و «همراهی امت با مکتب» می‌بیند؛ نه در تدبیر نخبگان یا فشارهای اجتماعی یا لحظات بحرانی. در این چارچوب، در جامعۀ امروز ایران نهاد رهبری، قانون اساسی مبتنی بر فقه اسلامی و ساختار حقوقی‌ـ‌سیاسی که توانسته است مشارکت و همراهی مردم را با نظام اسلامی ایجاد کند، بستری نهادی برای پیشرفت خارج از چرخۀ شوم وابستگی و عقب‌ماندگی دوران پیش از انقلاب اسلامی را فراهم کرده و مسیری متفاوت با الگوهای سکولار را رقم زده است. بدین ترتیب، نظریۀ پیشرفت شهید صدر با مبانی دینی، اخلاقی و عدالت‌محور خود، نقدی اساسی بر رویکرد نهادگرایی جدید و کارکردگرایی سکولار آن وارد می‌کند و الگویی بدیل برای جوامع اسلامی در مسیر پیشرفت ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Causes of Progress and Decline in Societies: Revisiting the Thought of Muhammad Baqir al-Sadr and New Institutionalists

نویسندگان English

Ali Saeedi 1
Mohammad Javad Masuminia 2
1 Assistant Professor of Islamic Economics, University of Qom, Qom, Iran.
2 PhD Student of Islamic Economics, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

The inquiry into the fundamental drivers of societal progress and stagnation has long occupied a central position in social and economic thought. In contemporary literature, New Institutionalists such as Douglass North and Daron Acemoglu have sought to explain the divergent trajectories of societies by elucidating institutional mechanisms and demonstrating the correlation between the quality of political and economic institutions and developmental outcomes. Conversely, Muhammad Baqir al-Sadr advances a distinct framework of social transformation through a historical and analytical methodology centered on the pursuit of justice, public participation, and communal leadership. Employing an exploratory and comparative-analytical approach based on primary textual sources, this study critically examines these two paradigms. The findings reveal that al-Sadr, unlike New Institutionalists, conceptualizes institutions as inherently ideological and value-laden. He contends that institutional effectiveness and legitimacy cannot be objectively evaluated in isolation from a comprehensive ideological worldview and the fundamental criterion of justice. While New Institutionalism implicitly presupposes liberal capitalism as an indispensable prerequisite for development, al-Sadr posits that the normative evaluation of social systems based on justice must logically precede the appraisal of individual institutional arrangements. Furthermore, al-Sadr identifies the primary catalyst for societal transformation not merely in elite management, social pressures, or critical junctures, but fundamentally in inner human transformation and the ideological alignment of the community (Ummah). Within this framework, in contemporary Iran, the institution of Wilayat al-Faqih (Guardianship of the Jurist), the jurisprudence-based constitution, and the sociopolitical structure fostering public alignment with the Islamic system provide the institutional foundation for developmental progress. This structural alignment has enabled the country to overcome the historical cycle of dependency and underdevelopment, charting a distinct trajectory from secular models. Ultimately, al-Sadr’s justice-oriented theory presents a robust normative critique of secular functionalist institutionalism, offering a viable alternative developmental model for Islamic societies.

کلیدواژه‌ها English

Institutions
Justice
Muhammad Baqir al-Sadr
New Institutionalism
Societal Progress
آقانظری، حسن (۱۳۹۶). روش‌شناسی علم اقتصاد اسلامی با رویکرد واقعیت نهادی آن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جوشقانی نایینی، سید حمید، توکلی، محمدجواد، و داوودی، پرویز (۱۳۹۶). تطور مفهومی نهاد و دلالت‌های آن بر مطالعات نهادی اقتصاد اسلامی و اقتصاد ایران. جستارهای اقتصادی ایران، ۱۴(۲۸)، ۹۷۱۲۰.
خادم علیزاده، امیر، و سلیمان‌زاده آیدیشه، رامینه (۱۳۹۷). مطالعه تطبیقی معرفت‌شناسی اقتصاد اسلامی و اقتصاد نهادگرای جدید. اقتصاد و بانکداری اسلامی، ۷(۲۲)، ۷۲۵.
سعیدی، علی (۱۴۰۱). معرفی و نقد کتاب روش‌شناسی علم اقتصاد اسلامی با رویکرد واقعیت نهادی. پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ۲۲(۵)، ۵۹۸۲.
صدر، سید محمدباقر(۱۳۷۹). الإسلام یقود الحیاة، رسالتنا، مکتب الإسلام. قم: پژوهشگاه علمی‌تخصصی شهید صدر / دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر (۱۳۹۳الف). فلسفۀ ما (ترجمۀ سید ابوالقاسم حسینی ژرفا). قم: پژوهشگاه علمی‌تخصصی شهید صدر / دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر (۱۳۹۳ب). اقتصاد ما (ج۱، ترجمۀ سید محمدمهدی برهانی؛ ج۲، ترجمۀ سید ابوالقاسم حسینی ژرفا). قم: پژوهشگاه علمی‌تخصصی شهید صدر / دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر (۱۳۹۳ج). اسلام راهبر زندگی، مکتب اسلام و رسالت ما (ترجمۀ مهدی زندیه). قم: پژوهشگاه علمی‌تخصصی شهید صدر / دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر (۱۳۹۳د). بارقه‌ها (ترجمۀ سید امید مؤذنی). قم: پژوهشگاه علمی‌تخصصی شهید صدر / دارالصدر.
صدر، سید محمدباقر (۱۴۱۴ق). البنک اللاربوی فی الإسلام. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
غلامی، مرجان(۱۳۹۳). بررسی تطبیقی تأثیر نهادها در اقتصاد از منظر اقتصاد نهادگرا و اقتصاد اسلامی با تأکید بر نهاد دولت (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد). تهران: دانشکدۀ علوم اقتصادی.
کرمی، محمدحسین، و گودرزی، سعید (۱۳۹۷). دلالت‌های نهادگرایی جدید برای اقتصاد اسلامی در مواجهه با آثار خارجی. معرفت اقتصاد اسلامی، ۱۰(۱۹)، ۱۰۱۱۲۲.
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2006). Economic origins of dictatorship and democracy. New York: Cambridge University Press.
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. New York: Crown Business.
Levent, A. (2022). Islamic economics and institutional economics: A methodological discussion. In Institutional Islamic economics and finance (pp. 10–26). London: Routledge.
North, D. C. (1981). Structure and change in economic history. New York: W. W. Norton & Company.
North, D. C., Wallis, J. J., & Weingast, B. R. (2009). Violence and social orders: A conceptual framework for interpreting recorded human history. New York: Cambridge University Press.
North, D. C., Webb, S. B., & Weingast, B. R. (Eds.). (2012). In the shadow of violence: Politics, economics, and the problems of development. New York: Cambridge University Press.
Rubin, J. (2024). Religion and new institutional economics. In Handbook of new institutional economics (pp. 953–974). Cham: Springer.
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 141-162

  • تاریخ دریافت 22 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 12 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405