نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

اسلام و مشارکت ‌سیاسی در اندیشۀ آیت‌الله جوادی‌آملی؛ با تأکید بر کلام‌ سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
چکیده
آیت‌الله عبدالله جوادی‌آملی دارای آثار متنوع و متکثر در اضلاع مختلف علم دینی، از جمله حیطه‌های کلامی ـ سیاسی است که وی را شخصیتی شاخص ساخته است. بر این پایه، سؤال اصلی آن است که در نگرش جوادی‌آملی نوع رابطه اسلام و مشارکت سیاسی چیست؟ فرضیه، بر اساس روش هرمنوتیک اسکینر، بر این مبنا استوار است که بر پایه زمینه‌های ذهنی و عینی و هنجارهای مرسوم در این زمینه، جوادی‌آملی هم در نگرش مدرن و هم در نگرش سنتی تصرفاتی دارد که طبق آن مشارکت سیاسی مردم امری پویا، گسترده، لازم و مبتنی بر عهد و عقد است، اما تمام‌کننده نیست. وی با نقد نگرش سکولار، بر نقش عقلانیت، اجتهاد و اخلاق در هدایت مشارکت سیاسی تأکید دارد و آن را امری فراتر از مناسبات قدرت و رقابت حزبی می‌داند. بر این اساس، جوادی‌آملی بر کلیدواژگان «نظارت مردم» و «امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر» جهت تقویت مشارکت سیاسی تأکید دارد؛ مشارکت خردپایه دین‌مدار یکی از شاخص‌های حکمرانی خوب است؛ در تبیین حوزه مشارکت امت اسلامی در نظام اسلامی، دو حیطه «امرالله» و «امرالناس» را از یکدیگر جدا و حوزه مشارکت و دخالت مردم در حوزه «امرالناس» کامل است؛ حکومت دینی بر اساس پشتوانه مردم، قوام می‌یابد و بدون آن تشکیل و استمرار حاکمیت ممکن نیست؛ رضایت مردم هرچند از ارکان مهم استواری حکومت است، اما باید واقع‌بینانه و عاری از فریب و تظاهر باشد؛ در صورت عدم همراهی مردم با حاکمیت دینی، استیلای زور بر آنان روا نیست؛ خواست مردم هم در تأسیس حکومت دینی و هم در استمرار آن نقشی عمده دارد؛ مشارکت سیاسی نباید به «سادگی» و «فراگیری بی‌حدّ و حصر» در اجرا منجر شود؛ مناطق مشارکت شامل حوزه مباحات، موضوعات غیرمستنبط از منابع دینی، اضلاع واجب تخییری نقلی، مصادیق واجب تخییری عقلی و مانند آن که مستقیم به حکم شرعی بازنمی‌گردند و نیز قلمرو ولایت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Islam and Political Participation in the Thought of Javadi Amoli: A Political Theology Perspective

نویسنده English

Ali Aqajani
Assistant Professor, Department of Political Science, Research Institute of Social Sciences, Research Institute of Hawzah and University (RIHU), Qom, Iran.
چکیده English

Abdollah Javadi Amoli holds a prominent position in contemporary Islamic thought, having produced extensive and multifaceted works across theology and political philosophy. This study examines the relationship between Islam and political participation within his intellectual framework. Utilizing Quentin Skinner’s intentionalist-contextualist hermeneutic method, this paper posits that Javadi Amoli, situated within both traditional Islamic jurisprudence and the discourse of modern political philosophy, theorizes popular political participation as dynamic, extensive, and normative, anchored in ontological covenants and sociopolitical contracts. Critiquing strictly secular paradigms, he posits that participation extends beyond mere power struggles and partisan competition, being inherently guided by collective rationality, dynamic ijtihad, and ethical imperatives. The findings reveal that Javadi Amoli delineates two distinct yet complementary spheres: the divine domain (Amr-Allah) and public affairs (Amr al-Nas), wherein the latter affords exhaustive popular agency and systemic oversight (al-Amr bi-l-Ma‘ruf wa al-Nahy ‘an al-Munkar). Furthermore, while popular consent is indispensable for the operationalization and sustained legitimacy of religious governance, categorically precluding authoritarian coercion, rational and faith-based engagement serves as a benchmark for good governance. This participation legitimately operates across non-prescriptive socio-political domains, areas of religious permissibility (mubahat), and administrative decision-making, thereby conceptualizing political participation as an integral pillar of governance rather than a secondary formality.

کلیدواژه‌ها English

Amr-Allah and Amr al-Nas
Javadi Amoli
Javadi Amoli&‌rsquo
s political thought
Public satisfaction
Political participation
Political theology
قرآن کریم.
آب‌نیکی، حسن. (1390). جهانی شدن و چالش مشارکت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران. پژوهش سیاست نظری، دوره جدید(10)، 109–132.
آقاجانی، علی. (1402). بررسی تطبیقی «مسائل کلام سیاسی» از دیدگاه جوادی‌آملی و مجتهد شبستری. جستارهایی در فلسفه و کلام، 55(1).
اطاعت، جواد. (1399). مشروعیت و مشارکت سیاسی در اندیشه فقهای شیعه. فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، (45)، 1–30.
پای، لوسین. (بی‌تا). نظریه بحران‌ها در توسعه سیاسی. بحران‌ها و توالی‌ها در توسعه سیاسی (چاپ اول). پژوهشکده مطالعات راهبردی.
تقوی، محمدناصر. (1380). تأثیر انواع مشروعیت در مشارکت سیاسی با نگاهی به مشروعیت حکومت دینی و نظریه‌های ولایت فقیه. حکومت اسلامی، (20).۱۸۹-۲۰۸.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1378). تفسیر تسنیم (ج 1). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1381). وحی و نبوت در قرآن؛ تفسیر موضوعی (ج 3؛ تحقیق: علی زمانی‌قمشه‌ای). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1383). نسبت دین و دنیا (چاپ سوم؛ تحقیق: علیرضا روغنی موفق). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1384). حیات حقیقی انسان در قرآن: تفسیر موضوعی (ج 15، چاپ دوم). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1385). سروش هدایت: مجموعه پیام‌های حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی (ج 2؛ تحقیق: سیدمحمود صادقی). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1386الف). سرچشمه اندیشه (ج 4، چاپ دوم). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1386ب). شریعت در آینه معرفت (چاپ پنجم؛ تحقیق: حمید پارسانیا). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1386ج). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی (تحقیق: احمد واعظی). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1387الف). مهر استاد: سیره علمی و عملی استاد جوادی‌آملی (دام ظله) (چاپ چهارم). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1387ب). انتظار بشر از دین (چاپ پنجم؛ تحقیق: محمدرضا مصطفی‌پور). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1387ج). جامعه در قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم (ج 17؛ تحقیق: مصطفی خلیلی؛ ویراستار: سعید بندعلی). قم: اسراء.
جوادی‌آملی، عبدالله. (1388). تفسیر تسنیم (ج 16؛ تحقیق: عبدالکریم عابدینی). قم: اسراء.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1420 ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة (ج. ۱). قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
راش، مایکل. (1377). جامعه و سیاست: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی (ترجمه منوچهر صبوری). تهران: سمت.
رحمت‌الهی، حسین و دیگران. (1394). جایگاه مشارکت در اندیشه سیاسی اسلام. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، 1(2)، 7–30.
رشید رضا، محمد. (1414). تفسیر المنار . (ج. ۱). بیروت: دارالمعرفة / قاهره: الهیئة المصریة العامة.
سبحانی، جعفر. (1427 ق). مفاهیم القرآن. مؤسسه امام صادق (ع).
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۸). بسط تجربه نبوی. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
سیدقطب. (1412 ق). فی ظلال القرآن . (ج. ۴). قاهره: دارالشروق.
شیرودی، مرتضی. (۱۳۸۴). «مشارکت سیاسی: فرایندها و برآیندها». رواق اندیشه، (41).
صنعتی، رضا. (۱۳85). مشروعیت آسمانی: مشروعیت ولایت فقیه در اندیشه آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: نقد اندیشه مخالفان. تهران: سلمان فارسی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). المیزان (ج 4). دفتر انتشارات اسلامی.
عباس تبار، رحمت و زارع پور نقیبی، محمد. (1398). همگرایی عقل و سیاست در حکمت متعالیه جوادی‌آملی بر اساس نظریه هرمنوتیک اندیشه شناسانه اسکینر. انسان پژوهی دینی، 16(42)، 201–219.
علویان، مرتضی و زارع‌پور، محمد (1397). اقتضائات حضور عقل برهانی در معرفت سیاسی آیت‌الله جوادی‌آملی. معرفت سیاسی، 10(2)، 5–21.
علیخانی، علی‌اکبر. (1377). مشارکت سیاسی. تهران:  سفیر.
فرزانه‌پور، حسین، و زنگنه، پیمان. (1388). مقایسه مفهوم و سازوکارهای مشارکت سیاسی در پارادایم مدرنیته با اندیشه سیاسی امام خمینی. رهیافت انقلاب اسلامی، 3(8). 19–40.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1378). کیمیای نظر (گردآوری محسن عابدی). خانه اندیشه جوان.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1380). فقه زندگی (ترجمه مجید مرادی). دارالملک.
فضل‌الله، سید محمدحسین، و مرادی، مجید.(بی‌تا). در اندیشه سیاسی در جهان اسلام، صفحه 488.
فیرحی، داود (1377). مفهوم مشارکت‌ سیاسی. فصلنامه علوم سیاسی، سال اول، شماره 1، 44.
کدیور ، محسن.( 1379). دغدغه‌های حکومت دینی. تهران: نشر نی.
کلانتری، ابراهیم و همکاران (1390). درآمدی بر مبانی مشارکت ‌سیاسی در اندیشه سیاسی اسلام. انقلاب اسلامی، سال 8، شماره 26.
لک‌زایی، شریف (1381). الگوی مشارکت‌ سیاسی در نظریه‌های ولایت فقیه. حکومت اسلامی، شماره 20.
مجتبی‌زاده، علی. (1389). اندیشه سیاسی حضرت آیت‌الله جوادی‌آملی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم (ع)].
مصفا، نسرین (1375). مشارکت‌سیاسی زنان در ایران. تهران: وزارت امور خارجه.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1368). المقنعه. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
منتظری، حسینعلی. (۱۳۶۷/۱۴۰۹). مبانی فقهی حکومت اسلامی (ج. ۱؛ ترجمه و تقریر محمود صلواتی). قم: کیهان.
موسوی خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۷). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
موسوی خمینی، روح‌الله. (1380). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نوروزی مصیر، امین، لک‌زایی، شریف، و گلشنی، علیرضا. (1397). پیشرفت عدالت سیاسی از منظر حکمت متعالیه. فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، (17)، 7–30.
هاشمی رفسنجانی، اکبر (1381). انقلاب اسلامی در دهه ی سوم. گفتگو با کتاب نقد. کتاب نقد، شماره 22، صفحات 17–18.
هاشمی رفسنجانی، اکبر (1383). تردیدهای سیاستمدار؛ گفتگوی انتقادی با هاشمی رفسنجانی. سالنامه روزنامه شرق، صفحات 28–31.
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 117-139

  • تاریخ دریافت 27 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 24 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405