نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

مسئلۀ ایران؛ صورت‌بندی نظریه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
علم از مسئله آغاز می‌شود و علوم اجتماعی از مسئلۀ اجتماعی؛ بنابراین، اصحاب علوم اجتماعی در ایران باید به این پرسش سرنوشت‌ساز پاسخ دهند یا دست‌کم به آن بیندیشند: ما توانسته‌ایم ایران را به‌عنوان مسئله، چنان‌که علوم اجتماعی توانست در غرب، جامعۀ خود را پروبلماتیزه کند، پروبلماتیزه کنیم؟ شاید این گام صفرِ شکل‌گیری علوم اجتماعی بومی باشد. در اینجا می‌کوشیم کمی به این پرسش بنیادین بپردازیم. گویا نخستین گام برای پرداختن به این پرسش، صورت‌بندی و گونه‌ای گونه‌شناسی نظری ایده‌هایی باشد که کوشیده‌اند به این هدف، جامۀ عمل بپوشانند. برای این صورت‌بندی، به مبنایی روشن و استوار نیازمندیم و کوشیدیم این مبنا را از تعریف مسئله، یعنی موانع گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب به دست آوریم. توصیف وضعیت موجود دچار تکثرهای بی‌پایان است؛ اما وضعیت مطلوبِ جامعۀ ایران از دیدگاه نظریه‌های موجود را می‌توان در سه دسته جای داد: مدرن‌شدن یا ایرانی‌شدن یا اسلامی‌شدن. البته نظریه‌هایی که ذیل هرکدام از این سه دسته‌ها جای می‌گیرند، دست‌کم دو تفاوت دارند: یکی تعریفشان از آن وضعیت مطلوب و دیگری، راه رسیدن به آن وضعیت. به همین دلیل، ذیل هرکدام از این سه دسته، روایت‌های گوناگون را نیز برشمرده‌ایم؛ اما بررسی تفصیلی هرکدام را در پژوهش دیگری به انجام خواهیم رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Iran Issue: A Formulation of Theories

نویسندگان English

Mahdi Hoseinzadeh Yazdi 1
Seyyed Mohsen Mollabashi 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Science begins with a problem, and social sciences with a social problem; therefore, social scientists in Iran must answer—or at least reflect upon—this pivotal question: Have we succeeded in "problematizing" Iran—in the same way that social sciences in the West succeeded in problematizing their own societies? This may well be the "zero step" in the formation of indigenous social sciences within any given context. In this study, we attempt to address this fundamental question. It appears that the initial step in tackling this issue is to formulate and develop a theoretical typology of the ideas put forward by those who have sought to realize this objective . For this formulation, we require a clear and—as far as possible—solid foundation; we have sought to derive this basis from the definition of the problem itself: namely, the obstacles to transitioning from the current state to the desired state. While the description of the current state is characterized by endless multiplicity, the desired state for Iranian society—as viewed through existing theories—can be categorized into three groups: modernization, "Iranization," or Islamization. Naturally, the theories falling under each of these three categories differ in at least two respects: first, their definition of the desired state (e.g., modernity); and second, the path to achieving that goal. For this reason, we have outlined the various narratives within each of these three categories, though we reserve a detailed examination of each for a separate study.

کلیدواژه‌ها English

Issue
Iran
Iranianization
Islamization
Modernization
Iranian social sciences
آجدانی، لطف‌الله، (۱۳۸۷). روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، چاپ دوم، تهران: اختران.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی‌خان، (۱۳۵۷)، الفبای جدید و مکتوبات، چاپ اول، تبریز: احیاء.
اردبیلی، محمدمهدی، (۱۳۹۴). پروبلماتیک و مبانی فلسفی، سایت پروبلماتیکا. تاریخ بازیابی: 08/01/1405.
ایتزن، دی استنلی، ماکزین باکازین، کلی ایتزن اسمیت، (1396). مسائل اجتماعی از دیدگاه انتقادی، جلد اول، ترجمۀ هوشنگ نائبی، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
بازرگان،  مهدی، (۱۳۳۰). سر عقب‌افتادگی ملل مسلمان، بی‌جا: بی‌نا.
بازرگان، مهدی، (۱۳۴۳). سازگاری ایرانی، بی‌جا: بی‌نا.
جعفری‌ولنی، علی‌اصغر، (۱۳۹۷). روش‌شناسی پژوهش‌های فلسفی، چاپ اول، تهران: ققنوس.
حسین زاده یزدی، مهدی . (1403). خوانشی دیگر از علوم اجتماعی اسلامی: ساحت مفاهیم. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 14(4)؛ 41-61. doi: 10.22059/jstmt.2025.386651.1750
حسین زاده یزدی، مهدی . (1404). خوانشی دیگر از علوم اجتماعی اسلامی: ساحت توصیف. اسلام و مطالعات اجتماعی، 13(49)؛ 65-92. doi: 10.22081/jiss.2025.70765.2120
حسین‌زاده یزدی، مهدی، سیدمحسن ملاباشی، (۱۴۰۰). درآمدی بر دانش اجتماعی مسلمین؛ انحطاط مسلمانان در اندیشه و آثار شهید مطهری، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
داوری اردکانی، رضا، (1398). ایران و مسائل و مشکلاتش، سایت فرهنگ امروز. بازیابی در تاریخ 08/01/1405.
رابینگتن، ارل، مارتین واینبرگ، (۱۳۹۸). رویکردهای نظری هفت‌گانه در بررسی مسائل اجتماعی، ترجمۀ رحمت‌الله صدیق سروستانی، چاپ دوازدهم، تهران: دانشگاه تهران.
رحمانیان، داریوش، (۱۳۹۹). تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان و مسلمین، چاپ اول، تهران: خاموش.
شریعتی، علی، (1361). اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، جلد سوم، تهران: الهام.
شریعتی، علی، (1362). اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، جلد دوم، تهران: قلم.
شریعتی، علی، (1368). چه باید کرد؟، تهران: قلم.
شریعتی، علی، (1375). اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، جلد دوم، چاپ سوم، تهران: قلم.
طباطبایی، سیدجواد، (۱۴۰۰) الف. تأملی دربارۀ ایران؛ دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران، جلد اول، چاپ پنجم، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی، سیدجواد، (۱۴۰۰)ب. تأملی دربارۀ ایران؛ نظریه حکومت قانون در ایران - مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، جلد اول، بخش اول، چاپ چهارم، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی، سیدجواد، (۱۴۰۱) الف. تأملی دربارۀ ایران؛ نظریۀ حکومت قانون در ایران - مبانی نظریۀ مشروطه‌خواهی، جلد دوم، بخش دوم، چاپ چهارم، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی، سیدجواد، (۱۴۰۱)ب. خواجه نظام‌الملک طوسی؛ گفتار در تداوم فرهنگی ایران، چاپ چهارم، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی، سیدجواد، (۱۴۰۱)ج. ملت، دولت و حکومت قانون؛ جستار در بیان نص و سنت، چاپ پنجم، تهران: مینوی خرد.
فاضلی، نعمت‌الله، (۱۳۹۹). زندگی سراسر فهم مسئله است، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فراستخواه، مقصود، (۱۳۹۶). ما ایرانیان؛ زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، چاپ بیست‌وهشتم، تهران: نی.
فراستخواه، مقصود، (۱۴۰۳)الف. اخلاق در ایران؛ میان زمین و آسمان، چاپ دوم، تهران: کتاب پارسه.
فراستخواه، مقصود، (۱۴۰۳)ب. مسئلۀ ایران، چاپ اول، تهران: آگه.
قاضی‌مرادی، حسن، (۱۴۰۱). تأملات ابزاری؛ نیم‌نگاهی به پروژۀ فکری سیدجواد طباطبایی، چاپ دوم، تهران: اختران.
قاضی‌مرادی، حسن، (۱۴۰۲). تأملی بر عقب‌ماندگی ما؛ نگاهی به کتاب دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران، چاپ هفتم، تهران: اختران.
کوزر، لوئیس، برنارد روزنبرگ، (۱۳۸۷). نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناختی، ترجمۀ فرهنگ ارشاد، چاپ چهارم، تهران: نی.
گودرزی، غلامرضا، (۱۳۸۷). دین و روشنفکران مشروطه، چاپ دوم، تهران: اختران.
لشگربلوکی، مجتبی، (۱۴۰۱). استراتژی توسعۀ ایران؛ پاسخ به دو سوال: چرا ایران عقب ماند؟ چگونه پیشرفت کنیم؟، چاپ اول، تهران: فرهنگ صبا.
مانیگلیه، پاتریس، (۱۳۹۳). باشلار و مفهوم «پروبلماتیک»، ترجمۀ محمدمهدی اردبیلی، سایت پروبلماتیکا.
مددپور، محمد، (۱۳۸۸). سیر تفکر معاصر؛ تجدد و دین‌زدایی در اندیشه‌های میرزا فتحعلی‌خان آخوندزاده، چاپ اول، تهران: تربیت.
مشونیس، جان، (۱۳۹۵). مسائل اجتماعی، ترجمۀ هوشنگ نایبی، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مطهری، مرتضی، (۱۳۷۶). خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی، (۱۳۸۸). انسان و سرنوشت، چاپ سی‌وپنج، تهران: صدرا.
ملاباشی، سید محسن، فائزه کمالی، «بازخوانی نظریۀ انحطاط مسلمانان علی شریعتی»، تابستان۱۴۰۴، نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال پانزدهم، شمارۀ دوم.
میرسپاسی، علی، (۱۳۸۷). روشنفکران ایران: روایت‌های یأس و امید، ترجمۀ عباس مخبر، چاپ چهارم، تهران: توسعه.
میرسپاسی، علی، (۱۳۸۸). اخلاق در حوزۀ عمومی؛ تأملاتی در باب ارزش‌ها و نهادهای دموکراتیک، چاپ اول، تهران: ثالث.
میرسپاسی، علی، (۱۳۸۹). تأملی در مدرنیتۀ ایرانی؛ بحشی دربارۀ گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران، ترجمۀ جلال توکلیان، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
میرسپاسی، علی، (۱۳۹۲). دموکراسی یا حقیقت؛ رساله‌ای جامعه‌شناختی در باب روشنفکری ایرانی، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
میری، سیدجواد، (۱۳۹۷). تأملی دربارۀ ایران؛ واکاوی هویت، ملیت، ایرانیت و سیاست‌گذاری‌های زبانی، چاپ اول، تهران: نقد فرهنگ.
میری، سیدجواد، (۱۴۰۳). بازخوانی ایدۀ ایرانشهری؛ تأملی در مبانی اندیشه‌های سیدجواد طباطبایی، چاپ سوم، تهران: نقد فرهنگ.
هاسپرس، جان، (۱۳۷۹). تحلیل فلسفی، ترجمۀ موسی اکرمی، چاپ اول، تهران: طرح نو.
همایون کاتوزیان، محمدعلی، (۱۳۹۲). ایران جامعۀ کوتاه‌مدت و سه مقالۀ دیگر، ترجمۀ عبدالله کوثری، چاپ پنجم، تهران: نی.
دوره 16، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 1-22

  • تاریخ دریافت 23 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405