نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

مسئلۀ ایران؛ صورت‌بندی نظریه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
علم از مسئله آغاز می‌شود و علوم اجتماعی از مسئلۀ اجتماعی؛ بنابراین، اصحاب علوم اجتماعی در ایران باید به این پرسش سرنوشت‌ساز پاسخ دهند یا دست‌کم به آن بیندیشند: ما توانسته‌ایم ایران را به‌عنوان مسئله، چنان‌که علوم اجتماعی توانست در غرب، جامعۀ خود را پروبلماتیزه کند، پروبلماتیزه کنیم؟ شاید این گام صفرِ شکل‌گیری علوم اجتماعی بومی باشد. در اینجا می‌کوشیم کمی به این پرسش بنیادین بپردازیم. گویا نخستین گام برای پرداختن به این پرسش، صورت‌بندی و گونه‌ای گونه‌شناسی نظری ایده‌هایی باشد که کوشیده‌اند به این هدف، جامۀ عمل بپوشانند. برای این صورت‌بندی، به مبنایی روشن و استوار نیازمندیم و کوشیدیم این مبنا را از تعریف مسئله، یعنی موانع گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب به دست آوریم. توصیف وضعیت موجود دچار تکثرهای بی‌پایان است؛ اما وضعیت مطلوبِ جامعۀ ایران از دیدگاه نظریه‌های موجود را می‌توان در سه دسته جای داد: مدرن‌شدن یا ایرانی‌شدن یا اسلامی‌شدن. البته نظریه‌هایی که ذیل هرکدام از این سه دسته‌ها جای می‌گیرند، دست‌کم دو تفاوت دارند: یکی تعریفشان از آن وضعیت مطلوب و دیگری، راه رسیدن به آن وضعیت. به همین دلیل، ذیل هرکدام از این سه دسته، روایت‌های گوناگون را نیز برشمرده‌ایم؛ اما بررسی تفصیلی هرکدام را در پژوهش دیگری به انجام خواهیم رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Iran Issue: A Formulation of Theories

نویسندگان English

Seyyed Mohsen Mollabashi 1
Mahdi Hoseinzadeh Yazdi 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Science begins with a problem, and social sciences begin with a social issue; therefore, social scientists in Iran must answer or at least think about this crucial question: Have we been able to problematize Iran as a problem, as social sciences were able to problematize their society in the West? Perhaps this is step zero in the formation of social sciences in any ecosystem. In this study, we try to address this fundamental question a little. It seems that the first step in addressing this question is to formulate and provide a kind of theoretical typology of the ideas of those who have tried to implement this goal, namely problematizing Iran. For this formulation, we need a clear and as solid a basis as possible, and we tried to obtain this basis from the definition of the problem, namely the obstacles to the transition from the current situation to the desired situation. The description of the current situation is subject to endless pluralities; but the desired state of Iranian society from the perspective of existing theories can be placed in several categories: modernization or Iranianization or Islamicization. Of course, the theories that fall under each of these three categories have at least two differences: 1. Their definition of that desired state, for example, modernity; 2. The way to achieve that goal. For this reason, we have also listed various narratives under each of these three categories; but we will conduct a detailed examination of each in another study.

کلیدواژه‌ها English

Problem
Iran
Iranianization
Islamization
modernization
Iranian social sciences
آخوندزاده، میرزا فتحعلی‌خان، ۱۳۵۷، الفبای جدید و مکتوبات، چ۱، تبریز: احیاء.
ایتزن، دی استنلی، ماکزین باکازین، کلی ایتزن اسمیت، 1396، مسائل اجتماعی از دیدگاه انتقادی، ج1، ترجمۀ هوشنگ نائبی، چ۱، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
آجدانی، لطف‌الله، ۱۳۸۷، روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، چ۲، تهران: اختران.
اردبیلی، محمدمهدی، ۱۳۹۴، پروبلماتیک و مبانی فلسفی، سایت پروبلماتیکا.
ایتزن، دی استنلی، ماکزین باکازین، کلی ایتزن اسمیت، 1396، مسائل اجتماعی از دیدگاه انتقادی، ج1، ترجمۀ هوشنگ نائبی، چ۱، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
بازرگان،  مهدی، ۱۳۳۰، «سر عقب‌افتادگی ملل مسلمان»، بی‌جا.
بازرگان، مهدی، ۱۳۴۳، سازگاری ایرانی، بی‌جا.
جعفری‌ولنی، علی‌اصغر، ۱۳۹۷، روش‌شناسی پژوهش‌های فلسفی، چ۱، تهران: ققنوس.
حسین‌زاده یزدی، مهدی، ۱۴۰۳، «خوانشی دیگر از علوم اجتماعی اسلامی: ساحت مفاهیم»، فصلنامۀ علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، س۱۴، ش۴.
حسین‌زاده یزدی، مهدی، ۱۴۰۴، «خوانشی دیگر از علوم اجتماعی اسلامی: ساحت توصیف»، فصلنامۀ علمی اسلام و مطالعات اجتماعی، س13، ش۴۹.
حسین‌زاده یزدی، مهدی، سیدمحسن ملاباشی، ۱۴۰۰، درآمدی بر دانش اجتماعی مسلمین؛ انحطاط مسلمانان در اندیشه و آثار شهید مطهری، چ۱، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
داوری اردکانی، رضا، 1398، ایران و مسائل و مشکلاتش، سایت فرهنگ امروز.
رابینگتن، ارل، مارتین واینبرگ، ۱۳۹۸، رویکردهای نظری هفت‌گانه در بررسی مسائل اجتماعی، ترجمۀ رحمت‌الله صدیق سروستانی، چ۱۲، تهران: دانشگاه تهران.
رحمانیان، داریوش، ۱۳۹۹، تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان و مسلمین، چ۱، تهران: خاموش.
شریعتی، علی، 1361، اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، ج3، تهران: الهام.
شریعتی، علی، 1362، اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، ج2،تهران: قلم.
شریعتی، علی، 1368، چه باید کرد؟، تهران: قلم.
شریعتی، علی، 1375، اسلام‌شناسی؛ درس‌های ارشاد، ج۲، چ۳، تهران: قلم.
طباطبایی (۱)، سیدجواد، ۱۴۰۰، تأملی دربارۀ ایران؛ دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ایران، ج۱، چ۵، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی (۱)، سیدجواد، ۱۴۰۱، تأملی دربارۀ ایران؛ نظریه حکومت قانون در ایران - مبانی نظریه مشروطه خواهی، ج۲،ب۲، چ۴، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی (۲)، سیدجواد، ۱۴۰۰، تأملی دربارۀ ایران؛ نظریه حکومت قانون در ایران - مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی، ج۱، ب۱، چ۴، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی (۲)، سیدجواد، ۱۴۰۱، خواجه نظام‌الملک طوسی؛ گفتار در تداوم فرهنگی ایران، چ۴، تهران: مینوی خرد.
طباطبایی (۳)، سیدجواد، ۱۴۰۱، ملت، دولت و حکومت قانون؛ جستار در بیان نص و سنت، چ۵ ، تهران: مینوی خرد.
فاضلی، نعمت‌الله، ۱۳۹۹، زندگی سراسر فهم مسئله است، چ۱، تهران: .
فراستخواه، مقصود، ۱۴۰۳، اخلاق در ایران؛ میان زمین و آسمان، چ۲، تهران: کتاب پارسه.
فراستخواه، مقصود، ۱۴۰۳، ما ایرانیان؛ زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، چ۲۸، تهران: نی.
فراستخواه، مقصود، ۱۴۰۳، مسئلۀ ایران، چ۱، تهران: آگه.
فرامرز قراملکی، احد، ۱۳۸۵، اصول و فنون پژوهش در گسترۀ دین‌پژوهی، چ۱، قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
قاضی‌مرادی، حسن، ۱۴۰۱، کتاب تأملات ابزاری؛ نیم‌نگاهی به پروژۀ فکری سیدجواد طباطبایی، چ۲، تهران: اختران.
قاضی‌مرادی، حسن، ۱۴۰۲، تأملی بر عقب‌ماندگی ما؛ نگاهی به کتاب دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران، چ۷، تهران: اختران.
کوزر، لوئیس، برنارد روزنبرگ، ۱۳۸۷، نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناختی، ترجمۀ فرهنگ ارشاد، چ۴، تهران: نی.
گودرزی گودرزی، غلامرضا، ۱۳۸۷، دین و روشنفکران مشروطه، چ۲، تهران: اختران.
لشگربلوکی، مجتبی، ۱۴۰۱، استراتژی توسعۀ ایران؛ پاسخ به دو سوال: چرا ایران عقب ماند؟ چگونه پیشرفت کنیم؟، چ۱، تهران: فرهنگ صبا.
مانیگلیه، پاتریس، 1393، باشلار و مفهوم «پروبلماتیک»، ترجمۀ محمدمهدی اردبیلی، سایت پروبلماتیکا.
مجتهدی، کریم، ۱۳۵۵۱۳۵۶، «میرزا فتحعلی آخوندزاده و فلسفۀ غرب»، بی‌جا.
مددپور، محمد، ۱۳۸۸، سیر تفکر معاصر؛ تجدد و دین‌زدایی در اندیشه‌های میرزا فتحعلی‌خان آخوندزاده، چ۱، تهران: تربیت.
مشونیس، جان، ۱۳۹۷۱۳۹۵۱۳۹۵، مسائل اجتماعی، ترجمۀ هوشنگ نایبی، چ۲، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مطهری، مرتضی، ۱۳۷۶، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی، 1388، انسان و سرنوشت، چ35، تهران: صدرا.
ملاباشی، سید محسن، فائزه کمالی، «بازخوانی نظریۀ انحطاط مسلمانان علی شریعتی»، تابستان۱۴۰۴، نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، س۱۵، ش۲.
میرسپاسی، علی، ۱۳۸۷، روشنفکران ایران: روایت‌های یأس و امید، ترجمۀ عباس مخبر، چ۴، تهران: توسعه.
میرسپاسی، علی، ۱۳۸۸، اخلاق در حوزۀ عمومی؛ تأملاتی در باب ارزش‌ها و نهادهای دموکراتیک، چ۱، تهران: ثالث.
میرسپاسی، علی، ۱۳۸۹، تأملی در مدرنیتۀ ایرانی؛ بحشی دربارۀ گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران، ترجمۀ جلال توکلیان، چ۳، تهران: طرح نو.
میرسپاسی، علی، ۱۳۹۲، دموکراسی یا حقیقت؛ رساله‌ای جامعه‌شناختی در باب روشنفکری ایرانی، چ۳، تهران: طرح نو.
میری میری، سیدجواد، ۱۳۹۷: تأملی دربارۀ ایران؛ واکاوی هویت، ملیت، ایرانیت و سیاست‌گذاری‌های زبانی، چ۱، تهران: نقد فرهنگ.
میری، سیدجواد، ۱۴۰۳، بازخوانی ایدۀ ایرانشهری؛ تأملی در مبانی اندیشه‌های سیدجواد طباطبایی، چ۳، تهران: نقد فرهنگ.
هاسپرس، جان، ۱۳۷۹، تحلیل فلسفی، ترجمۀ موسی اکرمی، چ۱، تهران: طرح نو.
همایون کاتوزیان، محمدعلی، ۱۳۹۲، ایران جامعۀ کوتاه‌مدت و سه مقالۀ دیگر، ترجمۀ عبدالله کوثری، چ۵، تهران: نی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 24 مرداد 1405

  • تاریخ دریافت 23 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 24 مرداد 1405