نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان

سیر پیدایش و تکوین فتوت اصناف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، شهر تهران، کشور ایران.
چکیده
فتوت اصناف یکی از کهن‌ترین نظام‌های اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی در تاریخ ایران است که از آغاز تلاش برای فهم دانشگاهی فرهنگ ایران پیشامدرن مورد توجه قرار گرفته است. بویژه، وجود فتوت‌نامه‌های مکتوب متعلق به دوره‌های تاریخی مختلف، و نیز تمایل مستشرقان اروپایی برای شناخت فتوت و فتوت اصناف، در پیدایش این بذل توجه موثر بوده است. علی‌رغم گسترش مطالعات ادبی که گردآوری و تصحیح فتوت‌نامه‌ها را شامل می‌شود، و نیز گرایش علوم اجتماعی به مطالعه اصناف فتوت به مثابه نوعی صورت نهادی اقتصادی- اجتماعی و ظرفیت بومی فرهنگی- توسعه‌ای، به نظر می‌رسد مطالعات موجود در این زمینه از بیان روایت فرهنگی- تاریخی شکل‌گیری این پدیده غافل بوده‌اند. بدین‌ترتیب، در این مقاله کوشش شده است سیر پیدایش و تکوین فتوت اصناف مورد مطالعه قرار گیرد و بر این مسئله تمرکز شود که فتوت به عنوان یک دستورکار فردی و اخلاقی، چگونه و طی چه مراحلی به یک نهاد اقتصادی- اجتماعی تبدیل شده بود. مقاله از روش استقرایی- تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای بهره برده است و به این نتیجه می‌رسد که گسترش رویکرد فقهی (به مثابه مواجهه‌ای واقع‌گرایانه، فردی و خرد) با هدف آموزش احکام کسب و کار و معاملات به اهل بازار، با رویکرد تصوفی- فتوتی (به مثابه مواجهه‌ای اسطوره‌ای- الهیاتی و کلان‌نگر) با هدف هویت‌بخشی به کسب و کار و و اهل حرفه‌ها و پیشه‌های گوناگون، تفاوت‌های اساسی دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The history of the origin and the formation of Futuwwa guilds

نویسندگان English

Hossein Kachoian 1
Esmaeil Nodeh Farahani 2
1 Associate Professor, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD Student in Sociology, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Futuwwa guilds represents one of the oldest ethical, social, and economic systems in Iranian history. It has attracted scholarly attention since the earliest academic attempts to understand pre-modern Iranian culture. In particular, the existence of written futuwwat-namas (manuals of chivalry) from various historical periods, along with the interest of European orientalists in exploring futuwwa and its guild-based manifestations, have contributed to this scholarly focus. Despite the expansion of literary studies involving the collection and critical editing of futuwwat-namas, and the inclination of social sciences to examine guild futuwwa as a form of socio-economic institutional and a culturally-developmental indigenous capacity, existing research appears to overlook the cultural-historical narrative of how this phenomenon emerged. Thus, this article attempts to investigate the history of the origin and the formation of Futuwwa guilds, focusing on how futuwwa, initially a personal and ethical agenda of conduct, gradually transformed into a socio-economic institution. The article uses an Inductive-analytical method and library-based sources, and concludes that the jurisprudential approach (as a realistic, individual, and microscopic encounter) intended to teach business and transactional rulings to market practitioners, fundamentally differs from the Sufi-futuwwa approach (as a mytho-theological, macroscopic encounter) which sought to imbue professional and occupational identities with spiritual meaning.

کلیدواژه‌ها English

Asceticism and Sufism
Chivalry and Futuwwa
Guild Futuwwa
Futuwwa of Guilds
rulings on business
Work Culture
ابن‌منور، محمد. (1366). اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید (دوره 2جلدی). ویراسته محمدرضا شفیعی ‌کدکنی. تهران: آگاه.
افشاری، مهران (1382). فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه (سی رساله). تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
افشاری، مهران (1392). مقاله «فتوت‌نامه» در: دانشنامه جهان‌اسلام. جلد1. صفحه: 7257. تهران: بنیاد دایره ‌المعارف اسلامی. تاریخ انتشار: 5/3/1392.
آقاشریفیان اصفهانی، مهرداد. رستگار جزی، پرویز. قاسم‌پور راوندی، محسن (1396). اخلاق حرفه‌ای صناعات در فقه شیعه و متون صنفی (مطالعه موردی حق نظارت بر اصناف). پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. 14(50). ۱۱-۳۴.
انصاری قمی، ناصرالدین (۱۳۹۵). یادداشت «تقسیم مساوی شهریه، کاری درست یا اشتباه؟» تاریخ انتشار: 6/6/۱۳۹۵. کد خبر: ۳۵۷۶۴۲. پایگاه خبری شفقنا. آدرس: https://fa.shafaqna.com/?p=223748
باسورث، ادموند کلیفورد (۱۳۶۲). تاریخ غزنویان. ترجمه حسن انوشه، جلد۱. تهران: امیرکبیر.
براری‌میانایی، مجید. ستار، حسین. عزیزی، حسن (1399). بررسی فتوت‌نامه‌نویسی در میان طراحان فرش عصر صفوی. دوفصلنامه علمی رَج‌شُمار. 1(2). 23-38.
جوادی آملی، عبدالله (1399). ماجرای پرداخت شهریه متفاوت از سوی سیدمرتضی به دو تن از شاگردان. تاریخ انتشار: 3/4/1399. کد خبر: 910207. خبرگزاری حوزه. آدرس: https://hawzahnews.com/x9L6G
جوادی یگانه، محمدرضا. علامه، ساجده. (1397). تحلیل اجتماعی روابط سازمان صنفی و سازمان فتوت در ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. 7(2). 279-309.
دورکیم، امیل (1392). تقسیم کار اجتماعی. ترجمه باقر پرهام. تهران: مرکز.
ذاکری، محسن (۱۴۰۳). سربازان ساسانی در جامعه اسلامی: خاستگاه‌های عیاری و فتوت. ترجمه حمیدرضا پیغمبری. تهران: ققنوس.
روان‌جو، احد (1399). آداب المشق‌ها به مثابه فتوت‌نامه‌های خوشنویسان. مبانی نظری هنرهای تجسمی. 5(2). 112-123.
روشنی، میترا (1395). مناسبات اصناف و پیشه‌وران عصر سلجوقی با گروه‌های اجتماعی (فتوت، تصوف، اسماعیلیه). تاریخ نو. 6(14). 43-64.
سجادی، ضیاءالدین (۱۳۷۲). مقدمه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف. تهران: سمت.
الشیبی، کامل‌‎مصطفی (1359). تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری. ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو. تهران: امیرکبیر.
شیخ حُرّ عاملی [۱۰۳۳-۱۱۰۴ هـ.ق]، محمدبن‌حسن (۱۴۰۹). وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
صادقی، مقصودعلی. حمانی، کامران. آقاجری، سیدهاشم (1397). تاثیر سیاست‌های کشورداری مغولان بر جایگاه اجتماعی و سیاسی اصناف در ایران. جامعه‌شناسی تاریخی. 10(1). 37-54.
عقیلی، سیداحمد (1393). طبقه‌بندی اصناف و تبیین ساختار درونی و بیرونی آنها در عصر صفویه. تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام. 4(8). 143-169.
فرهادی، مرتضی (1390). کار در فتوت‌‌نامه‌ها (مرام‌نامه‌های صنفی- طریقتیِ خودانگیخته و خودپذیرفته پیشه‌وران ایرانی). برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی. 2(8). 1-36.
فروغی ابری، اصغر. حسنی، سیده مرضیه (1396). بررسی پیوندهای اجتماعی اصناف و پیشه‌وران با تصوف در دوره غزنوی. تاریخنامه خوارزمی. 5(18). 127-142.
فشاهی، محمدرضا (1386). از گات‌ها تا مشروطیت: گزارشی کوتاه از تحولات فکری و اجتماعی در جامعه‌ی فئودالی ایران. تهران: گوتنبرگ.
قنبری برزیان، علی. نظری‌مقدم، جواد و بهستانی، مجید (1393). ساختار قدرت و ارزش‌های حاکم بر رفتار ایرانیان با استفاده از تحلیل محتوای فتوت‍‌نامه‌های اصناف. پژوهش‌های راهبردی سیاست. 3(10). 9-30.
کاشانی، سکینه. بابادی، عصمت (1394). بررسی مناسبات سلطان محمود غزنوی و محافل مذهبی. تاریخنامه خوارزمی. 2(8). 73-88.
گراوند، مجتبی. آیینه‌وند، صادق. آقاجری، سیدهاشم، منظور الاجداد، سیدمحمدحسین (۱۳۹۱). بررسی و تحلیل گفتمان فتوت در تاریخ اسلام از سده چهارم تا سده هشتم هجری قمری. فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام. ۴(۱۵). ۱۳۷-۱۶۶.
مداینی، مهدی. افشاری، مهران [مقدمه، تصحیح و توضیح]. (1381). چهارده رساله در باب فتوت و اصناف. تهران: نشر چشمه.
واعظ کاشفی [سبزواری]، مولانا حسین [حسین‌بن علی] (1350). فتوت‌نامه سلطانی. تصحیح محمدجعفر محجوب. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ولایتی، علی‌اکبر (1393). تفاوت‌های جوانمردی ایرانی و عربی/ دکتر ولایتی از عیاری و عیاران می‌گوید. تاریخ انتشار: ۱۲/9/۱۳۹۳. کدخبر: ۱۲۷۸. پایگاه اطلاع‌رسانی و نشر آثار دکتر علی‌اکبر ولایتی. به آدرس: https://velayati.ir/

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 06 تیر 1405

  • تاریخ دریافت 31 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 08 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 06 تیر 1405