مفهوم، موضوع، علل و سنخ‌های بیگانگی در آرا و آثار شریعتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفۀ دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران، ایران.

2 استادیار گروه علوم ارتباطات اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران، ایران.

3 استاد گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

غور در اندیشۀ شریعتی در باب بیگانگی و اکتشاف مفهوم، موضوع، علل و صور آن و وقوف به رویکرد و رهیافت نظری و دیدگاه او در باب راه‌های خروج از بیگانگی عمده‌ترین هدف‌های تحقیق حاضر بود. برای این منظور از دو شیوۀ تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمونی بهره گرفته شد. داده‌های مورد نیاز از آثار شریعتی جمع‌آوری شدند. پردازش داده‌ها از طریق تکنیک کدگذاری سه‌مرحله‌ای استراوس شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. چنین تکنیکی زمینه را برای آزادسازی مفاهیم حساس از دل منابع مرورشده، مقوله‌بندی و طبقه‌بندی آن‌ها و اکتشاف خرده‌مقوله‌ها همراه با ربط معقول و منطقی آن‌ها فراهم کرد. به این ‌ترتیب هفت مضمون اصلی به‌مثابۀ طبقات و مقوله‌ها همراه با خرده‌مقوله‌ها به‌دست آمد. نتایج نشان داد شریعتی مفهوم بیگانگی را به مفهوم «ازخودبیگانگی» فرومی‌کاهد و با اتخاذ رویکرد روان‌شناختی اجتماعی، ازخودبیگانگی را به معنی «حلول جن در کالبد آدمی» تعریف می‌کند که در آن فرد خود را آن‌چنان که هست حس نمی‌کند و دیگری یا شیئی دیگر را به‌جای خود احساس می‌کند. او با تأکید بر سرشت فراگرد ازخودبیگانگی معتقد است فرد و جامعه در ارتباطی مداوم با یکدیگر در پیدایی آن نقش بازی می‌کنند. به‌زعم شریعتی، رابطۀ جدلی بین آسیمیلاسیون، آلیناسیون (ازخودبیگانگی)، تقلید و فساد وجود دارد و خروجی این رابطه بیداری، آگاهی و خودباوری است. کار و ابزار تولید، ماده‌گرایی، تقلید کورکورانه از فرهنگ بیگانه، استعمار، ماشین و بوروکراسی، پول، زهد، عشق، صوفی‌گری، ایدئولوژی و وابستگی حزبی و جناحی مفرط عواملی هستند که به‌وسیلۀ آن‌ها آدمی ازخودبیگانه می‌شود. این عوامل درعین‌حال صور و اشکال بیگانگی را پدید می‌آورند. شریعتی خروج از بیگانگی را در خودیابی می‌داند. به‌زعم او اسیمیله که همان بومی خودباخته در برابر غربی است، وقتی شروع به حرف‌زدن می‌کند خودیاب می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Concept, Subject, Origin and Types of Alienation in Ali Shariati’s Notion and Thought

نویسندگان [English]

  • Seyyed Abedin Bozorgi 1
  • Mohammad Mohsen Hassanpour 2
  • Alireza Mohseni – Tabrizi 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Islamic Studies, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Social Communication Sciences, Faculty of Social and Behavioral Sciences, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
3 Professor, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This study examines Ali Shariati’s conception of alienation, focusing on its meaning, subject, origins, causes, types, and the theoretical framework through which he explains both alienation and de-alienation. Employing qualitative content analysis and thematic analysis, the research draws on seven of Shariati’s major works. Data were analyzed using the three-stage coding procedure proposed by Strauss and Corbin (open, axial, and selective coding). The analysis resulted in the identification of seven core themes: (1) alienation, (2) the alienated individual, (3) the subject of alienation, (4) the causes of alienation, (5) types of alienation, (6) alienation as an imposed or self-chosen phenomenon, and (7) de-alienation. Interpretation of these themes indicates that Shariati deliberately narrows the broad, global notion of alienation to the more specific concept of self-alienation. In this condition, the individual experiences the self as an “other,” loses self-consciousness, and lives under a false and fabricated identity. Shariati conceptualizes alienation as the outcome of a dialectical relationship between the individual and society. He argues that assimilation, alienation, imitation, and corruption are dialectically intertwined processes that may ultimately lead to self-consciousness, awareness, and the rebirth of the authentic self. Regarding the origins of alienation, Shariati refers to factors such as labor and the means of production, colonialism, imitation, bureaucracy, machinery, money, sophistry, and distorted forms of love. Together, these forces estrange human beings from their original selves and generate multiple forms of alienation. For Shariati, the ultimate solution lies in returning to the authentic self and overcoming self-alienation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Assimilation
  • Colonialism
  • Imitation
  • Self-Alienation
  • Self-Consciousness
  • True Self

مراجع

شریعتی، علی (1386). بازگشت (مجموعۀ آثار 4). تهران: الهام.
شریعتی، علی (1372). آثار گونه‌گون (مجموعۀ آثار 35). تهران: آگاه.
شریعتی، علی (1382). جهان‌بینی و ایدئولوژی (مجموعۀ آثار 23). تهران: خانۀ نواندیشان.
شریعتی، علی (1387). انسان بی‌خود (مجموعۀ آثار 25). تهران: قلم.
شریعتی، علی (1376). ویژگی‌های قرون جدید (مجموعۀ آثار 31). تهران: چاپخش.
شریعتی، علی (1368). بازشناسی هویت ایرانی (مجموعۀ آثار 18). تهران: بی‌جا.
سروش، عبدالکریم (1367). ازخودبیگانگی و بازگشت به خویشتن. ویژه‌نامۀ فرهنگی، 6، 16.
دورکیم، امیل (1373). تقسیم‌کار اجتماعی. ترجمۀ باقر پرهام. تهران: مرکز.
محسنی تبریزی، علیرضا (1370). بیگانگی، مفهوم‌سازی و گروه‌بندی تئوری‌ها در مکاتب جامعه‌شناسی و روان‌شناسی. نامۀ علوم اجتماعی، 2(2)، 25-73.
محسنی تبریزی، علیرضا (1395). روش تحقیق کیفی در مکاتب تفسیری (زمینه و کاربرد). تهرا: اطلاعات.
مید، جورج هربرت (1400). ذهن، خود، جامعه. ترجمۀ محمد صفار. با مقدمۀ دکتر محسنی تبریزی. تهران: سمت.
Bell, D. (1966). Sociodicy to modern usage. American Scholar, 35(4), 696–714.
Bell, D. (1976). The cultural contradictions of capitalism. Basic Books.
Denzin, N. K. (2005). The SAGE handbook of qualitative research (3rd ed.). SAGE Publications.
Dollard, J. (1937). Frustration and aggression. Yale University Press.
Durkheim, E. (1994). The division of labor in society. (B. Parham, Trans.). Nashr-e Markaz [in Persian].
Erickson, E. (1968). Identity, youth and crisis. W. W. Norton & Company.
Feuer, L. (1962). What is alienation? The career of a concept. New Politics, 1, 130.
Feuerliecht, I. (1978). Alienation: From past to future. Greenwood Press.
Flacks, K. (1973). Social and cultural meaning of student revolt. Social Problems, 17(2), 340-357.
Freud, S. (1961). Civilization and its discontents. W. W. Norton & Company.
Friedenberg, E. (1983). Coming of age in America: Growth and acquiescence. Transaction Publishers.
Fromm, E. (1941). Escape from freedom. Henry Holt and Company.
Fromm, E. (1969). Marx's concept of man. Frederick Ungar Publishing.
Giddens, A. (1984). Hermeneutics and social theory. In G. Shapiro & A. Sica (Eds.), Hermeneutics: Questions and prospects (pp. 248–254). University of Massachusetts
Goodman, P. (1960). Growing up absurd: Problems of youth in the organized system. Random House.
Hall, E. T. (1986). Foreword. In J. Collier & M. Colier (Eds.), Visual anthropology: Photography as a research method. University of New Mexico Press.
Horney, K. (1950). Neurosis and human growth: The struggle toward self-realization. W. W. Norton & Company.
Iqbal, M. (2020). The secrets of the self. Library of Alexandria.
Jaspers, K. (1956). Philosophy. Springer.
Johnson, F. (1973). Alienation: Concept, term, and meaning. Seminar Press.
Kahler, E. (1957). The tower and the abbeys. George Braziller.
Kahler, E. (1971). Alienation and economics. George Braziller.
Keniston, K. (1965). The uncommitted. Harcourt, Brace & World.
Levin, M. (1960). The alienated voter: Politics in Boston. Holt, Rinehart & Winston.
Lukacs, G. (1971). History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics. Merlin Press.
Marcuse, H. (1964). One-dimensional man: Studies in the ideology of advanced industrial society. Beacon Press.
Marx, K. (1964). Selected writings in sociology and social philosophy. McGraw-Hill.
Merton, R. K. (1959). Social theory and social structure. Free Press.
Meszaros, I. (1988). Marx's theory of alienation. Merlin Press.
Mills, C. W. (1951). White collar: The American middle classes. Oxford University Press.
Mitchell, J. C. (1988). Theoretical orientation in African urban studies. In M. Bauton (Ed.), The social anthropology of complex societies. Routledge.
Mohseni Tabrizi, A. (1984). Two faces of alienation; A study of Iranian students’ activism and passivity in American universities. [Unpublished doctoral dissertation]. Western Michigan University.
Mohseni Tabrizi, A. (1991). Alienation: Conceptualization and classification of theories in sociological and psychological schools of thought. Journal of Social Sciences, 2(2), 25-73. [in Persian].
Petrovic, G. (1967). Alienation. In P. Edwards (Ed.).
Riesman, D. (1950). The lonely crowd: A study of the changing American character. Yale University Press.
Sartre, J.-P. (1974). Between existentialism and Marxism. William Morrow and Company.
Seal, C., Gobo, G., Gubrium, J., & Silerman, D. (2004). Qualitative research practice. SAGE Publications.
Seaman, M. (1971). Alienation. Psychology Today, 5, 483.
Simmel, G. (1965). Essays on sociology, philosophy, and aesthetics. Harper.
Taylor, I. (1973). The new criminology: For a social theory of deviance. Routledge.
نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان
دوره 15، شماره 4
دی 1404
صفحه 161-182

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 30 دی 1403
  • تاریخ بازنگری: 21 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 23 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار