نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• منا حمیدی نسب ¹
• محمد علی توانا ²

¹ دانشجوی دکتری اندیشه‌های سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

² دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، ایران.

چکیده

نظریه‌ها و دیدگاه‌های مربوط به عدالت در اندیشۀ سیاسی معاصر اسلامی به‌ویژه در میان متفکران شیعه اندک است. بخشی از آن نیز یا بازگویی همان دیدگاه‌های کلاسیک است یا تلاشی برای سازگاری اسلام با یکی از نظریه‌های غربی. محمدرضا حکیمی یکی از متفکرانی است که می‌کوشد واژگان دینی را به استخدام عدالت اجتماعی درآورد و خوانشی نو از عدالت برمبنای بافتار فرهنگی-اجتماعی جامعۀ ایرانی ارائه کند. نوشتار حاضر با بهره از نظریۀ زبان‌شناسی جان سرل، کنش‌های گفتاری نهفته در واژگان هنجاری محمدرضا حکیمی دربارۀ عدالت اجتماعی را تحلیل می‌کند و به این پرسش پاسخ می‌دهد که بسترهای ایدئولوژیک و فکری محمدرضا حکیمی چه تأثیری بر فهم او از عدالت اجتماعی داشته است و کنش گفتاری بیانی، منظوری و تأثیری مستتر در واژگان هنجارین او دربارۀ عدالت چیست. این مقاله نشان می‌دهد: 1. حکیمی در فاصله‌گذاری از اسلام محافظه‌گرا از یک سو و نظام سرمایه‌داری از سوی دیگر دیدگاه خود دربارۀ عدالت را مطرح می‌کند. از همین رو مضامین ناظر بر عدالت اجتماعی در اندیشۀ او کاملاً برتری دارد؛ 2. واژگانی مانند امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، عدل الهی و توحید واژگان هنجارین او برای ساخت دیدگاهی جدید دربارۀ عدالت اجتماعی اسلامی است که معطوف به پیوند معنای مسلمانی به کنشگری فعالانۀ اجتماعی برای رفع استضعاف و فقر است.

کلیدواژه‌ها

• توحید
• رفع استضعاف
• عدالت
• حکیمی
• کنش گفتاری
• واژگان هنجارین

موضوعات

• مطالعه تطبیقی اندیشمندان شاخص اسلامی و غیراسلامی

عنوان مقاله [English]

The Implicit Speech Acts in Mohammad-Reza Hakimi’s Normative Vocabulary on Social Justice

نویسندگان [English]

• Mona Hamidinasab ¹
• Mohammadali Tavana ²

¹ PhD Candidate in Political Thoughts, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.

² Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.

چکیده [English]

Theories of justice in contemporary Islamic political thought—particularly among Shiʿi scholars—remain relatively underdeveloped. Much of the existing literature either reiterates classical formulations or seeks to reconcile Islamic teachings with dominant Western theories of justice. Mohammad-Reza Hakimi, however, advances a distinctive approach by mobilizing religious and normative vocabulary in the service of social justice, grounded in the cultural and socio-historical context of Iranian society. Drawing on John Searle’s theory of speech acts, this article examines the assertive, directive, and perlocutionary dimensions embedded in Hakimi’s normative language of justice. Methodologically, the study employs qualitative content analysis of Hakimi’s theological and socio-intellectual writings in order to trace how concepts such as justice, tawḥīd (monotheism), and human dignity are transformed into mobilizing elements of discourse. The findings demonstrate that Hakimi articulates his vision of justice through a conscious distancing from both conservative religious interpretations and capitalist social relations, thereby positioning social justice at the center of his intellectual project. Normative concepts such as enjoining good and forbidding wrong (amr bi’l-maʿrūf wa nahy ʿan al-munkar), divine justice (ʿadl-i ilāhī), and tawḥīd provide the linguistic and conceptual foundations for linking faith to active social engagement aimed at eradicating poverty and oppression. By situating Hakimi’s thought within Islamic intellectual traditions and contemporary socio-political challenges, this article highlights his contribution to a renewed conception of Islamic social justice and underscores the significance of linguistic analysis for bridging theology and social praxis.

کلیدواژه‌ها [English]

• Eradication of Oppression
• Hakimi
• Justice
• Normative Vocabulary
• Speech Act
• Tawḥīd