سخن سردبیر

نویسنده

• حمید پارسانیا

استاد گروه جامعه شناسی، دانشکده جامعه اجتماعی ، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

دوره ۱۵، شماره ۴ (زمستان ۱۴۰۴)
در روزگاری که پرسش‌های اجتماعیِ جهان اسلام با شتابی بی‌سابقه از سطح «توصیف» فراتر رفته و به سطح «بازسازی نظری» و «راهبردهای تمدنی» رسیده است، وظیفهٔ نشریهٔ نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان تنها انتشار مقالات پراکنده نیست؛ بلکه فراهم‌کردن یک میدان گفت‌وگوست: میدانی که در آن ایده‌های متفکران مسلمان، دوباره خوانده می‌شوند، به زبان مسائل معاصر ترجمه می‌گردند، و در نسبت با تجربهٔ تاریخی جوامع اسلامی—به‌ویژه تجربهٔ ایرانی—ارزیابی می‌شوند. شمارهٔ پیشِ رو نیز کوشیده است همین افق را در چند محورِ مکمل پی بگیرد: تمدن و اخلاق، الهیات اجتماعی، دولت و اقتصاد، عدالت و زبان، و بحران‌های هویت و همزیستی مذهبی.
نخستین دسته از مقالات، به «بازخوانی ایده‌های تمدنی و اخلاقی» می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه نظریه‌پردازی اجتماعی مسلمانان، از سطح توصیه‌های کلی اخلاقی عبور کرده و به یک دستگاه تحلیلی دربارهٔ فرهنگ، هویت و قدرت نزدیک می‌شود. مقالهٔ «تمدن اخلاقی برساختی در فلسفۀ مالک بن نبی و لوازم مترتب بر آن» بر این نکته دست می‌گذارد که صورت‌بندی تمدن در اندیشهٔ بن‌نبی، تنها یک دغدغهٔ فرهنگی نیست، بلکه به نحو مستقیم با نوع اخلاق، تلقی از حقیقت، و حتی نسبت جنگ/صلح و حقوق جمعی گره می‌خورد. در امتداد همین رویکرد، مقالهٔ «از اقتدار مردانه تا انتخاب زنانه؛ مطالعه‌ای دیرینه‌شناسانه در چرخش‌های گفتمانی در الهیات معاصر حجاب» تلاش می‌کند تحولات تاریخیِ صورت‌بندی «حجاب» را نه صرفاً به‌مثابه یک حکم، بلکه به‌مثابه یک «گفتمان» بفهمد که در بستر تغییرات معرفتی و اجتماعی دچار گسست‌ها و بازتعریف‌های متعدد شده است.
دومین محور، به یکی از حساس‌ترین پرسش‌های نظریه اجتماعی در ایران معاصر نزدیک می‌شود: «نسبت دولت، اقتصاد و فقه/فقاهت سیاسی». مقالهٔ «مبانی معرفتی میزان ورود دولت به اقتصاد در دهه ۱۳۶۰ (با تمرکز بر نظریه ولایت‌فقیه امام خمینی)» نشان می‌دهد اختلاف‌های جدی در سیاست‌گذاری اقتصادی، صرفاً پیامد ضرورت‌های اجرایی نبوده، بلکه بر خوانش‌های متفاوت از مبانی معرفتی و فقهیِ دخالت دولت تکیه داشته است. این مقاله از این جهت مهم است که «اقتصاد» را در متنِ بحث‌های نظریه سیاسیِ دینی می‌نشاند و امکان گفت‌وگویی دقیق‌تر میان فقه سیاسی و سیاست‌گذاری عمومی را فراهم می‌کند.
سومین محور، به «ایرانیت، هویت تاریخی و افق‌های آرمان‌شهری» می‌پردازد. مقالهٔ «آرمانشهر ایرانی-اسلامی از منظر ابوالقاسم فردوسی توسی» یادآور می‌شود که ادبیات کلاسیک—به‌ویژه میراث حماسی—صرفاً یک گنجینه ادبی نیست، بلکه حامل صورت‌هایی از تخیل اجتماعی، سامان مطلوب زندگی جمعی، و مفاهیم نظم و عدالت است که می‌تواند در بازسازی نظریه اجتماعی بومی نقش‌آفرین باشد.
چهارمین محورِ این شماره، با تمرکز ویژه بر «عدالت» و «بیگانگی»، ما را به قلب مسئله‌های انسانِ معاصر در جوامع مسلمان می‌برد. از یک‌سو، مقالهٔ «کنش گفتاری مستتر در واژگان هنجارین محمدرضا حکیمی درباره عدالت اجتماعی» نشان می‌دهد چگونه می‌توان با ابزار تحلیل زبانی، لایه‌های هنجاری و ایدئولوژیکِ مفاهیم عدالت را واکاوی کرد و نسبت میان واژگان دینی و مطالبهٔ عدالت اجتماعی را دقیق‌تر دید. از سوی دیگر، دو مقاله دربارهٔ علی شریعتی—یکی «تحلیل مفهوم بیگانگی… از دو منظر ایدئالیستی و ماتریالیستی» و دیگری «مفهوم، موضوع، علل و سنخ‌های بیگانگی در آرا و آثار شریعتی»—به ما یادآوری می‌کند که مسئلهٔ بیگانگی در جهان اسلام، تنها یک واردات نظری نیست؛ بلکه در تجربه‌های تاریخیِ استعمار، مدرنیزاسیون شتابان، و شکاف‌های هویتی/طبقاتی صورت‌بندی تازه‌ای یافته و همچنان برای فهم وضعیت اکنونِ ما کارآمد است.
پنجمین محور، به «بحران همزیستی مذهبی» و مسئلهٔ تکفیر می‌پردازد؛ مسئله‌ای که هم وجه معرفتی دارد و هم پیامدهای اجتماعی-سیاسی سنگین. مقالهٔ «هویت اسلامی در تنگنای تکفیر؛ واکاوی انتقادی بحران و چشم‌انداز نوین تقریب مذهبی بر محور اندیشه‌های شیخ شلتوت» با تمرکز بر امکان‌های نظریِ تقریب، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا می‌توان در برابر منطق طرد و تکفیر، صورت‌بندی‌های نهادی و معرفتیِ پایدار عرضه کرد یا نه.
این مجموعهٔ متنوع، اگرچه از حیث موضوعی گسترده است، اما در یک نقطه به هم می‌رسد: بازخوانی سنت فکری مسلمانان به مثابه «منبع نظریه» برای فهم مسائل امروز—نه به معنای تکرار گذشته، بلکه به معنای استخراج ظرفیت‌های تحلیلی آن، و سنجشِ آن ظرفیت‌ها در میدان واقعیت اجتماعی. از همین رو، ما در این شماره تلاش کرده‌ایم پیوندِ میان «متن» و «زمینه»، میان «اندیشه» و «مسئله»، و میان «تاریخ» و «حال» را پررنگ نگه داریم؛ پیوندی که اگر برقرار نشود، نظریه اجتماعی یا به گزارش‌های بی‌اثر فروکاسته می‌شود، یا به نسخه‌نویسی‌های شتاب‌زده و کم‌پشتوانه.
در پایان، یادآوری این نکته ضروری است که مجله، با رویکرد دسترسی آزاد و تحت مجوز CC BY 4.0، انتشار دانش را حق همگانی و شرط بالندگی گفت‌وگوی علمی می‌داند؛ و از همه پژوهشگران دعوت می‌کند با حفظ استانداردهای روش‌شناختی و اخلاق نشر، در تقویت این میدان گفت‌وگو مشارکت کنند.

عنوان مقاله [English]

Editor-in-Chief’s Note

نویسنده [English]

• Hamid Parsania

Professor, Department of Sociology, Faculty of Social Affairs, University of Tehran

چکیده [English]

Vol. 15, No. 4 (December 2025)
 
At a time when social questions in the Muslim world are rapidly moving beyond the level of mere description toward theoretical reconstruction and civilizational strategy, the task of the Journal of Social Theories of Muslim Thinkers is not simply to publish scattered studies. Our responsibility is to sustain a field of scholarly conversation—one in which the ideas of Muslim thinkers are reread, translated into the language of contemporary problems, and critically assessed in relation to the historical experience of Muslim societies, particularly the Iranian experience. The present issue has sought to advance this horizon through several complementary lines of inquiry: civilization and ethics, social theology, state and political economy, justice and language, and crises of identity and interreligious coexistence.
The first cluster of articles revisits civilizational and ethical frameworks, showing that Muslim social theorizing has increasingly moved beyond general moral exhortation toward more analytical approaches to culture, identity, and power. The article “A Constructed Ethical Civilization in the Philosophy of Malik Bennabi and Its Implications” highlights that Bennabi’s civilizational project is not simply a cultural concern; it is directly intertwined with a particular moral ontology and with questions of collective rights, conflict, and peace. In a related vein, “From Male Authority to Female Choice: An Archaeological Study of Discursive Turns in Contemporary Theologies of Hijab” treats hijab not merely as a juridical ruling but as a discursive formation whose meanings have been repeatedly reconfigured through epistemic and social shifts.
A second line of inquiry engages one of the most sensitive questions in contemporary Iranian social theory: the relation between state, economy, and jurisprudential-political foundations. “The Epistemic Foundations of the Extent of State Intervention in the Economy in the 1980s (With a Focus on Imam Khomeini’s Theory of Guardianship of the Jurist)” argues that major disagreements in economic policy were not only administrative responses to pressing conditions; they were also rooted in divergent epistemic and juristic readings of the legitimacy and scope of state intervention. The significance of this contribution lies in placing “economy” within the heart of debates in religious political theory, thereby enabling a more precise conversation between political jurisprudence and public policy.
A third cluster turns to Iranian-Islamic identity and the horizons of utopian imagination. “The Iranian-Islamic Utopia from the Perspective of Abolqasem Ferdowsi of Tus” reminds us that classical literature—especially epic heritage—is not simply an aesthetic archive; it carries forms of social imagination, models of desirable order, and conceptions of justice that can contribute to the reconstruction of indigenous social theory.
A fourth line of inquiry—focused on justice and alienation—takes us to the core of the moral and existential dilemmas faced by contemporary subjects in Muslim societies. “The Speech Act Embedded in Muhammad Reza Hakimi’s Normative Vocabulary on Social Justice” demonstrates how linguistic and discourse-analytic tools can illuminate the normative layers of justice-talk and clarify the relationship between religious language and social-justice claims. Alongside this, two articles on Ali Shariati—one analyzing alienation through idealist and materialist approaches, and another mapping its concepts, causes, and types in Shariati’s works—underscore that alienation in the Muslim world is not merely an imported theoretical construct. It has been reframed through experiences of colonialism, accelerated modernization, and identity and class fractures, and it continues to offer analytical leverage for diagnosing the present.
A fifth axis addresses the crisis of sectarian coexistence and the question of takfīr—an issue with both epistemic roots and far-reaching socio-political consequences. “Islamic Identity under the Constraint of Takfir: A Critical Analysis of the Crisis and a New Horizon for Ecumenical Rapprochement in Light of Shaykh Shaltut’s Thought” asks whether sustainable institutional and intellectual responses can be developed against the logic of exclusion and anathematization.
Although thematically diverse, the contributions converge on a single central point: rereading the intellectual tradition of Muslim thinkers as a source of theory for understanding today’s problems—not in the sense of repeating the past, but by extracting its analytical capacities and testing them against the realities of social life. For this reason, we have sought in this issue to keep visible the link between text and context, between idea and problem, and between history and the present. Without this link, social theory either collapses into descriptively rich but practically inert reportage, or it becomes a hurried form of prescription lacking conceptual depth.
Finally, it is worth noting that the journal is published under an open-access model and the CC BY 4.0 license, reflecting our commitment to the public circulation of knowledge and to the advancement of rigorous, methodologically sound scholarly exchange. We warmly invite researchers to contribute to this shared intellectual space by submitting work that meets the highest standards of academic quality and publication ethics.
 
Hamid Parsania
Editor-in-Chief
Social Theories of Muslim Thinkers