نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• امیر مهاجر میلانی

استادیار گروه فقه و حقوق، پژوهشکدۀ زن و خانواده، قم، ایران.

چکیده

در دهه‌های منتهی به مشروطه، ورود و استقرار مفاهیم نوآیین در نظام آگاهی ایرانی، اقتدار بسیاری از حوزه‌های معرفت سنتی را با چالش مواجه کرد. در مواجهه با این چالش‌ها، اندیشۀ دینی دیگر نمی‌توانست بر پاسخ‌های تعبدی متکی باشد. همچنین تاریخیت تعینات اندیشۀ دینی، اجازۀ فراروی از مقدورات و امکانات نظام آگاهی مسلط آن دوره را نمی‌داد. این نظام دانایی که دارای مجموعه‌ای از مفاهیم و ارزش‌ها بود، هرگونه نظرورزی عقلایی را به این چارچوب‌ها محدود می‌کرد. تبیین و تحلیل حجاب در غیاب هرگونه عاملیت زنانه موجب شکل‌گیری تبیین‌هایی از حجاب شد که دارای سوگیری جنسیتی و گاهی زن‌ستیز بودند. این نگاه در بستر تحولات فکری جامعۀ ایرانی نتوانست استمرار یابد و با تحول در ساختار آگاهی قدمایی، اندیشۀ دینی به بازنگری در تمامی ادعاهای خود وادار شد. پژوهش حاضر، به روش دیرینه‌شناسی به بررسی این گسست و شرایط امکان آن در اندیشۀ اسلامی معاصر می‌پردازد. در این راستا، دورۀ تاریخی مورد مطالعه به سه مقطع پیشاپهلوی با گفتمان تحمیل حجاب حداکثری، پهلوی دوم با گفتمان حجاب و کنترل مدرن و پیشاانقلاب (دهۀ منتهی به انقلاب اسلامی) با گفتمان مشارکت اسلامی-اجتماعی زنان تقسیم شده است. سپس با اشاره به نخستین تبیین‌های شکل‌گرفته، تطورات فکر دینی دربارۀ حجاب را نشان می‌دهد. یافته‌های پژوهش بیان می‌کند که خلط مناسبات فرهنگی و دینی در گذشته، سرعت تحولات فکری در ایران، مشروط‌شدن فضای فکری به حضور زنان و کنشگری گستردۀ زنان از عوامل مهم چرخش پیش‌گفته و ضرورت شکل‌دهی به زبان و منطقی زنانه و فراجنسیتی در فهم و تبیین حجاب است.

کلیدواژه‌ها

• الهیات جنسیت
• پوشش
• عاملیت زنان
• فلسفۀ حجاب
• نظام آگاهی

موضوعات

• سنت‌های فکری و تاریخی و تمدنی تفکر اجتماعی مسلمین

عنوان مقاله [English]

From Male Authority to Female Agency: A Genealogical Study of Discursive Shifts in Contemporary Theology of Hijab

نویسنده [English]

• Amir Mohajer Milani

Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Women and Family Research institute, Qom, Iran.

چکیده [English]

In the years preceding the Iranian Constitutional Revolution, the gradual incorporation of modern epistemic frameworks into Iranian intellectual life posed profound challenges to the authority of established, tradition-bound modes of thought. Confronted with these epistemological disruptions, religious discourses could no longer rely exclusively on doctrinal rigidity or devotional orthodoxy. At the same time, the deeply entrenched character of traditional knowledge—shaped by centuries of religious and cultural continuity—significantly constrained its capacity for adaptation and reconfiguration in response to emerging paradigms.Within this context, interpretations of the hijab, grounded in premodern epistemologies and largely devoid of women’s subjective presence, were frequently shaped by patriarchal assumptions and, at times, explicit misogyny. Such readings increasingly proved untenable amid the shifting intellectual and social dynamics of modern Iran. As traditional epistemes fractured and were reconstituted under the pressures of modernity, religious thought was compelled to reassess its foundational premises. Drawing on Michel Foucault’s archaeological method, this study investigates the nature and conditions of this epistemic rupture within contemporary Islamic thought. By dividing the historical trajectory into three key periods—pre-Pahlavi, the Pahlavi era (excluding its final decade), and the years immediately preceding the Islamic Revolution—the study traces transformations in discourses surrounding the hijab. It argues that the entanglement of religious tradition with cultural norms, together with the emergence of female agency in public and intellectual life, necessitated a reformulation of religious language—one that is gender-inclusive and responsive to a transformed epistemological landscape.

کلیدواژه‌ها [English]

• Epistemic Frameworks
• Female Agency
• Gender Theology
• Hijab
• Islamic Thought