تحلیل مفهوم بیگانگی در نگاه شریعتی از دو منظر ایدئالیستی و ماتریالیستی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار حقوق عمومی دانشگاه شیراز

چکیده

مفهوم بیگانگی علی‌رغم چارچوب معنایی منسجم و مشترکی که متفکران مختلف در تبیین آن به‌کار برده‌اند، از منظر هستی‌شناختی دارای تکثر و تنوع فراوان است و در باب چیستی آن دارای اختلاف‌نظرند. بااین‌همه، این متفکران از این مفهوم در نقد وضع موجود و تبیین وضع مطلوب استفاده می‌کنند. اینکه وضعیت مورد نقد، ناشی از یک تضاد ماتریالیستی میان دو طبقه یا گروه باشد یا به یک گفتمان محدود شود، مشخص‌کنندۀ مبنای ایدئالیستی یا ماتریالیستی بیگانگی خواهد بود. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان سورن کیرکگارد، هگل، لودویگ فوئرباخ و ماکس اشتیرنر و نیز متفکران نیهیلیست (مانند نیچه و نیز اشتیرنر) و اگزیستانسیالیست (مانند سارتر) را از کسانی دانست که به تبیین بیگانگی در بعد ایدئالیستی آن پرداخته‌اند. در مقابل اما مارکس و فرانتس فانون از این مفهوم در ساحت ماتریالیستی استفاده کرده‌اند. در میان متفکران انقلابی نیز شریعتی از مفهوم بیگانگی استفادۀ فراوان کرده است. بااین‌حال، راقم این سطور معتقد است در آرای شریعتی هم بعد ماتریالیستی و هم ایدئالیستی تعریف بیگانگی به‌کار گرفته شده است. این امر بعضاً با ابهامات روش‌شناختی شریعتی، موجب نافهمی این مفهوم یا دست‌کم عدم انسجام نظری تعاریف او از این مفهوم شده است. بعد ماتریالیستی مفهوم بیگانگی در آرای شریعتی، به بیگانگی فرهنگی و مسئلۀ هضم در فرهنگ بیگانه مرتبط می‌شود. علت احتمالی این امر، مشهودبودن مرزهای تخاصم مادی میان فرهنگ خودی و فرهنگ بیگانه است. غلبۀ گفتمان وابستگی و خودبسندگی و در شق ایرانی خود، مضمون بازگشت به خویشتن، نشانه‌ای از آشکاربودن این مرزها است. در مقابل اما مرزهای تخاصمات طبقاتی و مادی در بطن جامعۀ ایران به‌دلیل قوام‌نیافته‌بودن نظام طبقاتی و جامعۀ مدنی در ایران معاصر با شریعتی، مبهم است و در همین بعد است که نظرات شریعتی در باب بیگانگی شکلی ایدئالیستی به خود می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Dual-Perspective Analysis of Alienation in Ali Shariati’s Thought: Idealist and Materialist Approaches

نویسنده [English]

  • Hadi Salehi
Assistant Professor of Public Law at Shiraz University
چکیده [English]

Although the concept of alienation has been explained within a broadly shared semantic framework across diverse intellectual traditions, it remains ontologically plural and contested with respect to its nature and meaning. Nevertheless, thinkers have repeatedly mobilized alienation to critique existing realities and to articulate alternative, desirable social conditions. Whether the criticized condition is understood as emerging from a material contradiction between social classes or groups, or as a primarily discursive formation, largely determines whether alienation is theorized on an idealist or materialist basis. In general, Søren Kierkegaard, G. W. F. Hegel, Ludwig Feuerbach, Max Stirner, and several nihilist and existentialist thinkers (e.g., Friedrich Nietzsche and Jean-Paul Sartre) have addressed alienation primarily within an idealist register. By contrast, Karl Marx and Frantz Fanon have employed the concept in materialist analyses. Among Iranian revolutionary thinkers, Ali Shariati makes extensive use of alienation. This study argues that Shariati’s treatment of alienation integrates both idealist and materialist dimensions. At times, however, methodological ambiguities in his work contribute to conceptual confusion or, at minimum, reduce the theoretical coherence of his definitions. Shariati’s materialist dimension is most visible in his analysis of cultural alienation and assimilation into foreign culture—an emphasis that may reflect the perceived clarity of antagonism between “native” and “foreign” cultural formations, reinforced by discourses of dependency, self-sufficiency, and “return to the self.” By contrast, class-based and intra-societal material antagonisms appear more ambiguous in Shariati’s context, given the incomplete formation of class structures and civil society in contemporary Iran. It is in this domain that Shariati’s account tends to assume a more idealist form.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Alienation
  • Ali Shariati
  • Assimilation
  • Consciousness
  • Reification

مراجع

سروش، عبدالکریم (1357). نقدی و درآمدی بر تضاد دیالکتیکی. چاپ نخست، تهران: حکمت.
سروش، عبدالکریم (1384). از شریعتی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط.
شریعتی، علی (1358). شیعه (مجموعۀ آثار 7). چاپ نخست. تهران: سحاب کتاب.
شریعتی، علی (1360). مذهب علیه مذهب (مجموعۀ آثار 22)، تهران: چاپخش.
شریعتی، علی (1361). خودسازی انقلابی (مجموعۀ آثار 2). تهران: الهام.
شریعتی، علی (1377). تشیع علوی و تشیع صفوی (مجموعۀ آثار 9). تهران: چاپخش.
شریعتی، علی (1379). اسلام‌شناسی (مجموعۀ آثار 17). چاپ ششم. تهران: قلم.
شریعتی، علی (1387). نیازهای انسان امروز. قم: مؤسسۀ فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
شریعتی، علی (1389). بازگشت به خویشتن (مجموعۀ آثار 4). چاپ نخست. تهران: ایران جوان.
شریعتی، علی (1395). انسان بی‌خود (مجموعۀ آثار 25). چاپ دوازدهم. تهران: قلم.
عالمی چراغعلی، حمزه (1402). هستی‌شناسی شریعتی و مواجهۀ «خود» و «دیگری». پژوهش‌های هستی‌شناختی، 12(24)، 573-600.
علیزمانی، امیرعباس و فرجی، علیرضا (1393). بررسی و تطبیق مفهوم خدا و اصالت در اندیشۀ کرکگور و سارتر. الهیات تطبیقی، 5(11)، 91-114.
علم‌الهدی، علی، فیاض، ابراهیم، ضیایی، حمیدرضا، و واعظی، علی (1396). واکاوی مفهوم ایدئولوژی در اندیشۀ شریعتی و سروش. آیین حکمت، 9(31)، 163-186.
فانون، فرانتس (1355). پوست سیاه، صورتک‌های سفید. ترجمۀ امین کاردان. چاپ دوم. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
قادری، حاتم (1385). اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم. تهران: سمت.
کوهن، آلوین استنفورد (1384). تئوری‌های انقلاب. ترجمۀ علیرضا طیب. تهران: قومس.
لنین، ولادیمیر ایلیچ (1396). امپریالیسم، بالاترین مرحلۀ سرمایه‌داری. ترجمۀ مسعود صابری. چاپ سوم. تهران: طلایۀ پرسو.
مارکس، کارل (1383). سرمایه. ترجمۀ ایرج اسکندری. جلد نخست. تهران: فردوس.
مارکس، کارل و انگلس، فردریش (1399). ایدئولوژی آلمانی. چاپ سوم. ترجمۀ تیرداد نیکی. تهران: فردوس.
مارکس، کارل، انگلس، فردریش، و پلخانف، گئورگی والنتینوویچ (1379). لودویگ فوئرباخ و ایدئولوژی آلمانی. گزیده و ترجمۀ پرویز بابایی. تهران: چشمه.
منوچهری، عباس (1383). شریعتی، هرمنوتیک رهایی و عرفان مدنی. ترجمۀ حسین خندق‌آبادی. تهران: مؤسسۀ تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.
منوچهری، عباس و سالاری، عاطفه‌السادات (1387). ازخودبیگانگی در خوانش اندیشۀ سیاسی شریعتی. پژوهش حقوق عمومی، 10(25)، 147-164.
Abedi, M. (1986). Ali Shariati: The Architect of the 1979 Islamic Revolution of Iran, Iranian Studies, 19 (3/4), 229-234. doi.org/10.1080/00210868608701678. (In Persian).
Akhavi, S. (1988). Islam, Politics and Society in the Thought of Ayatullah Khomeini, Ayatullah Taliqani and Ali Shariati, Middle Eastern Studies, 24 (4), 404-431. doi.org/10.1080/00263208808700754. (In Persian).
Csb Bibles by Holman (2017). Christian Standard Bible (New Testament). Holman Bible Publishers, Nashville, Tennessee.
Evans, C. S. (1983). Kierkegaard’s “Fragments” and “Postscript”: The Religious Philosophy of Johannes Climacus. Humanities Press International INC.
Fanon, F. (1966). The Wretched of the Earth. Trans. by: Constance Farrington, New York: Grove Press.
Feuerbach, L. (1855). The Essence of Christianity. Trans. by Marian Evans, New York: Calvin Blanchard.
Hegel, G. W. F., 1807 [1977]. Phenomenology of Spirit. Trans. by: Arnold V. Miller, Oxford: Clarendon Press.
Landstreicher, W. (nd.). An Immense, Reckless, Shameless, Conscienceless, Proud Crime (Stirner's Demolition of the Sacred). https://www.unionofegoists.com/authors/stirner/max-stirner-criticism/an-immense-reckless-shameless-conscienceless-proud-crime/ last visited: 19 July 2025.
Leopold, D. (2007). The Young Karl Marx: German Philosophy, Modern Politics and Human Flourishing. Cambridge: Cambridge University Press.
Leopold, D. (2022). Alienation. In Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/alienation/ last visited: 19 July 2025.
Lippit, J. (2023). Søren Kierkegaard. In Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/kierkegaard/ last visited: 19 July 2025.
Marx, K. (1990). Capital: A Critique of Political Economy. Volume 1, Trans. by: Ben Fowkes, London: Penguin Classics.
Marx, K. ]1818-1883[. (1973). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. edited with an introduction by Dirk J. Struik; Trans. by: Martin Milligan. London: Lawrence & Wishart.
Roshan, A. & Hosseini Beheshti, S. AR. (2006). Ali Shariati on Alienation and the Return to the Self: An Assessement of his Critics. Journal of Humanities, 14 (3), 53-75, (In Persian).
Rubin, I. I. (1990). Essays on Marx's Theory of Value. Montreal: Black Rose Books.
Stewart, J. (2021a). Feuerbach’s Conception of Theology or Philosophy of Religion as Anthropology. In Modern and Postmodern Crises of Symbolic Structures. Koninklijke Brill NV, Leiden.
Stewart, J. (2021b). Kierkegaard’s Analysis of the Forms of Despair and Alienation. In Hegel’s Century: Alienation and Recognition in a Time of Revolution, Cambridge: Cambridge University Press.
Stirner, M. (2017). The Ego and Its Own. Trans. by: Steven T Byington, CreateSpace Independent Publishing Platform.
Wood, A. W. (2004). Karl Marx. 2nd Edition, London: Routledge.
نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان
دوره 15، شماره 4
دی 1404
صفحه 91-112

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 29 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 20 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 23 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار