نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مریم سادات سیدکریمی ¹
• یحیی بوذری نژاد ²

¹ دانشگاه تهران

² دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

در دهه ۱۳۶۰، میزان و حدود دخالت دولت در اقتصاد ایران محور اختلافی جدی میان دو رویکرد متفاوت از نظریه ولایت فقیه امام خمینی بود. پیش از انقلاب، فقه شیعه رویکردی فردمحور داشت که مالکیت خصوصی را محترم می‌شمرد و دخالت دولت را محدود به چارچوب قوانین فقهی مانند قاعده «تسلیط» می‌دانست. این درحالی است که قرائت امام خمینی و برخی پیروان ایشان مانند آیت‌الله بهشتی که در ذیل فقه حکومتی مطرح می‌شود، بسیار گسترده‌تر از قرائت سنتی بود. ایشان اختیارات ولی فقیه را بسیار گسترده می‌دانست و مصلحت نظام و حفظ انقلاب را بر قوانین فقهی مقدم می‌شمرد؛ بر این اساس، ولی فقیه می‌تواند حتی مالکیت خصوصی مشروع را برای مصالح بالاتر نظام محدود یا تغییر دهد. این نظریه زمینه قانونی و فلسفی مداخلات گسترده دولت در اقتصاد، به ویژه در شرایط بحرانی مانند جنگ، را فراهم کرد .پژوهش حاضر با روش مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای، با بهره‌گیری از منابع فقهی، اسناد تاریخی و آرای فقها، و با تحلیل محتوایی متون، به بررسی تأثیر نظریه ولایت مطلقه فقیه بر سیاست‌های اقتصادی پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد که مفهوم «مصلحت» نقش محوری در ارجحیت مصالح عمومی و حفظ نظام بر قواعد فقهی سنتی داشته و موجب تعدیل دیدگاه‌های فقهی شده است. همچنین، برخی تنش‌ها میان فقها و کارشناسان اقتصادی بر سر حدود دخالت دولت در اقتصاد، با استناد به اختیارات ولی‌فقیه و نقش کلیدی مصلحت، حل و فصل شده است. به طور کلی، نظریه ولایت مطلقه فقیه به گسترش دخالت دولت در اقتصاد خصوصا طی نیمه نخست آن مشروعیت بخشیده است.

کلیدواژه‌ها

• ولایت فقیه
• امام خمینی
• قاعده تسلیط
• فقه حکومتی
• دخالت دولت در اقتصاد
• دهه 1360

موضوعات

• بازخوانی و تفسیر ایده‌های متفکران شاخص مسلمان

عنوان مقاله [English]

the epistemological foundations of state intervention in the economy in the 1980s (focusing on Imam Khomeini’s “Velayat-e Faqih”)

نویسندگان [English]

• Maryam Sadat Seyedkarimi ¹
• Yahya Bouzarinejad ²

¹ Tehran university

² Tehran university, Tehran. Iran

چکیده [English]

In the 1980s, the scope and limits of state intervention in Iran’s economy became the subject of significant dispute between two divergent interpretations of Imam Khomeini’s theory of Velayat-e Faqih (Guardianship of the Islamic Jurist). Prior to the revolution, Shia jurisprudence adopted an individual-centered approach that respected private property rights and restricted government involvement to the framework of established jurisprudential rules, such as the principle of taslit (dominion over property). In contrast, Imam Khomeini and some of his followers, notably Ayatollah Beheshti, advanced a much broader reading under the framework of “governmental jurisprudence.” They attributed extensive authority to the Wali al-Faqih, prioritizing the maslahat (public interest) of the Islamic system and the preservation of the revolution over rigid adherence to traditional jurisprudential laws. Accordingly, the Wali al-Faqih is empowered to limit or alter legitimate private property rights for the higher interests of the system. This theoretical foundation legitimized and philosophically underpinned expansive state intervention in the economy, especially under extraordinary conditions such as war. Employing a documental and library research methodology, this study draws on jurisprudential sources, historical documents, and jurists’ opinions, applying content analysis to examine the impact of the theory of absolute Velayat-e Faqih on economic policies. The findings highlight the central role of maslahat in prioritizing public welfare and regime preservation above traditional jurisprudential constraints, resulting in the moderation of previous restrictive legal views. Moreover, tensions between jurists and economic experts regarding the extent of state economic involvement were addressed by invoking the powers of the Wali al-Faqih and the key function of maslahat. Overall, the theory of absolute Velayat-e Faqih provided the primary legitimacy for expanded state intervention in the economy, particularly during the first half of the decade.

کلیدواژه‌ها [English]

• Velayat-e Faqih
• Imam Khomeini
• principle of taslit
• governmental jurisprudence
• state intervention in the economy
• 1980s Iran