Social Theories of Muslim Thinkers

Social Theories of Muslim Thinkers

The incompatibility of constitutionalism and Shariat from Mirza Sadegh-e Mujtahid-e Tabrizi's Perspective

Document Type : Research Article / Original Article

Author
PhD in Iranian Islamic History, Shahid Beheshti University
Abstract
Mirza Ṣādeq Mujtahid Tabrizi was one of the prominent Shiʿi jurists of the Constitutional period in Iran who initially supported the Constitutional Movement but gradually distanced himself from it after the establishment of the constitutional system and the clarification of its aims and trajectory. He subsequently articulated a set of critical views against constitutionalism. His ideas, grounded in Shiʿi political theory, primarily focus on analyzing the incompatibility between constitutionalism and the Sharia. Drawing on the approach of the history of political thought, this study seeks to address the following question: from Mirza Ṣādeq Mujtahid’s perspective, what are the main components and constitutive elements of constitutionalism, and how do its core concepts—such as the constitution, elections, freedom, and justice—relate to the teachings of the Sharia?. The findings of the study indicate that Mirza Ṣādeq Mujtahid, relying on the fundamental categories of Shiʿi political theory, regarded the essential elements of the constitutional political system—including legislation, the holding of elections, the establishment of a parliament, and the recognition of freedom and justice—as standing in direct opposition to the Sharia’s principles for governing society. In his view, the Sharia has a divine origin, whereas constitutionalism has a satanic origin, and the two are therefore inherently incompatible and can never be reconciled.
Keywords
Subjects

آخوندزاده، میرزا فتحعلی (1357). مکتوبات، تبریز: نشر احیاء.
­­­‌ ـــــــــــــــ (1351). مقالات، تهران: انتشارات آوا.
آدمیت، فریدون (۲۵3۵). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران: انتشارات پیام.
ــــــــــــــــ (1363). فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، تهران: انتشارات پیام.
آل‌احمد، جلال (1389). در خدمت و خیانت روشنفکران، چ ششم، تهران: انتشارات فردوس.
ابوالحسنی (منذز)، علی (۱۳۸۰). «آیت‌الله حاجی میرزا حسن آقا مجتهد تبریزی مؤسس و مصحح مشروطه در تبریز»، تاریخ معاصر ایران، ۵ (۱۸)، ۱۳۸۰.
الهی، عبدالرحیم (۱۳۹۰). «مجلس شورای آسمانی» در رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، (ج ۱)، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
افشار، ایرج (1386). نامه‌های مشروطیت و مهاجرت (از رجال سیاسی و بزرگان محلی به سید حسن تقی‌زاده سال‌های 1325 قمری به بعد). تهران: قطره.
امیرخیزی، اسماعیل (۱۳۷۹). قیام آذربایجان و ستارخان، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه. 
انصاری، مرتضی (۱۴۱۳). المکاسب، قم: احسن الحدیث.
تقوی، سید نصرالله (۱۳۹۰). «سؤال و جواب در فواید مجلس» در رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، (ج ۱)، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
تقی‌زاده، سید حسن (۱۳۷۹). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، به کوشش عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس.
جاوید، سلام‌الله (۱۳۴۷). نهضت مشروطیت ایران و نقش آزادی‌خواهان جهان، تهران: انتشارات دنیا.
جعفریان، رسول (۱۳۸۷). درک شهری از مشروطه: مقایسه حوزه مشروطه‌خواهی اصفهان و تبریز. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
حقانی، موسی (۱۳۷۸). «تهران و تبریز: دو کانون پرالتهاب مشروطیت»، تاریخ معاصر ایران،‌ ۳ (۱۰)، ۱۳۷۸، ص
حقیقت، سید صادق (۱۳۹۶). مبانی اندیشه سیاسی در اسلام. قم: دانشگاه مفید.
دولت‌آبادی، یحیی (1327). حیات یحیی، تهران: فردوس.
دنیانور، احمد و هاشمیان، هادی (۱۳۸۶). بیان صادق: بررسی احوال، افکار و آثار آیت‌الله آقا میرزا صادق مجتهد تبریزی. تبریز: مهد آزادی.
روزنامه انجمن تبریز، س ۱، ش 14، (16 شوال 1324).
روزنامه ملی، س 1، ش 8، 26 رمضان 1324.
زرگری‌نژاد، غلامحسین (۱۳۷۴). رسائل مشروطیت (18 رساله و لایحه درباره مشروطیت)، تهران: کویر.
ــــــــــــــــــــ (۱۳۹۰). رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، (ج ۱)، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
سید مرتضی (۱۳۸۰). رساله فی العمل مع السلطان، ترجمه محمود شفیعی، نشریه علوم سیاسی، ش 14، ۱۳۸۰.
مجتهد تبریزی، میرزا صادق (۱۳۹۰). «رساله مشروطیت ۲» در سیدعلوی، سیدابراهیم (۱۳۹۰). تبیان صادق: سرگذشت آثار و افکار آیت‌الله میرزا صادق آقا تبریزی. قم: مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه.
شاکری، خسرو، آرشاویر چلنگریان، تیگران درویش و ... (۱۳۸۲). نقش ارامنه در سوسیال‌دموکراسی ایران (1905-1911)، تهران: نشر و پژوهش شیرازه.
ـــــــــــــــــــ، (۱۳۸۷). پیشینه‌های اقتصادی-اجتماعی جنبش مشروطیت و انکشاف سوسیال‌دموکراسی در آن عصر، تهران: اختران.
شریف کاشانی، محمدمهدی (1362). واقعات اتفاقیه در روزگار، ج 1، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
صور اسرافیل، ش 28، 4 ربیع‌الثانی 1326.  
طالبوف، عبدالرحیم (2536). کتاب احمد، تهران: انتشارات شبگیر.
طاهرزاده بهزاد، کریم (۱۳۳۴). قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، تهران: اقبال.
فتحی، نصرت‌الله (1355). مجموعه آثار قلمی شادوران ثقه‌الاسلام شهید تبریزی، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
قره‌داغی، معصومه و دوست‌زاده، غلامرضا (1397). میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی و جنبش اجتماعی مشروطه،‌ پانزده خرداد، ش ۵۶، ۱۸۹-۲۱۲.
قیصری، علی (1389). روشنفکران ایران در قرن بیستم، ترجمه‌ محمد دهقانی، چ دوم، تهران: انتشارات هرمس.
کدیور، محسن (1387). نظریه‌های دولت در فقه شیعه، تهران: نی.
کرمانی، ناظم‌الاسلام (۱۳۵۷). تاریخ بیداری ایرانیان، ج ۱،  به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
کسروی، احمد (1344). تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیرکبیر.
مجتهدی، مهدی (۱۳۷۷). رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا مجد طباطبایی، تهران: انتشارات زرین.
مرتضوی، سیدخدایار (۱۳۸۸). کاوشی در روش‌شناسی تاریخ اندیشه‌های سیاسی (مطالعه موردی: نقد اسکینر بر روش‌شناسی قرائت متنی)، فصلنامه سیاست مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۳۹، شماره ۱، بهار ۱۳۸۸، ص ۲۸۵-۳۰۴.
ملانصرالدین، ش ۱۰، ۲۹ ربیع‌آلاخر ۱۳۲۴.
ملک‌زاده، مهدی (۱۳۶۳). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج۱-۳، تهران: انتشارات سخن.
ملکم خان، میرزا (1327). مجموعه آثار میرزا ملکم خان، به کوشش محیط طباطبایی، تهران: کتابخانه دانش.
موسوی، سید سعید و دیگران، (۱۳۹۸). استبداد یا مشروطه؟ بررسی دیدگاه آیت‌الله میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی، سیاست متعالیه، ۷ (۲۴)، ۱۳۹-۱۵۸.
نجفی، موسی (1378). اندیشه سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نورالله اصفهانی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
نبوی، نگین (۱۳۸۸). روشنفکران و دولت در ایران، ترجمه حسن فشارکی، تهران: شیرازه.
نوری، شیخ فضل‌الله (۱۳۹۰). «رساله حرمت مشروطه»، در رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
ویجویه، محمدباقر (۲۵۳۵). تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز. تهران: امیرکبیر.
هدایت، مخبرالسلطنه (۱۳۴۴). خاطرات و خطرات. تهران: کتابفروشی زوار.

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 28 June 2026

  • Receive Date 03 January 2026
  • Revise Date 29 April 2026
  • Accept Date 03 May 2026
  • Publish Date 28 June 2026