Faculty of Social Sciences , University Of Tehran

Document Type : Research Article / Original Article

Authors

1 Professor, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, Tehran University, Tehran, Iran

2 , Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences, Tehran University, Tehran, Iran

Abstract

This study aims to address the fundamental question of how seemingly divergent ideologies of progressivism, religious reform, and Turk-Turanism demonstrated remarkable convergence within a short period, and how Muslim intellectuals in the South Caucasus were able to simultaneously embody all three facets. Employing a documentary and library-based research methodology, the study extensively collected relevant documents and reports in this field. Through a descriptive-critical analysis, a sociological examination of the interconnectedness of these ideas is presented. The research reveals that the discourse of progressivism, the three manifestations of religious reform movements—Pan-Islamism, Jadidism, and Babism—and the ideology of Turk-Turanism shared significant epistemological similarities. These commonalities facilitated collaboration and harmony within both social and intellectual spheres. By drawing on diverse historical references, the study provides concrete examples of this convergence and intellectual affinities among Caucasian thinkers and intellectuals. The findings highlight the unique historical and cultural context of the South Caucasus, which allowed for the coexistence and synthesis of these ideologies. Furthermore, the study underscores the role of Muslim intellectuals in navigating and integrating these diverse currents of thought, thereby contributing to a richer understanding of the region's intellectual history. The analytical approach and findings of this research can function as an effective model for analyzing the cultural and political currents of the South Caucasus during the years 1850-1918..

Keywords

Main Subjects

ارکیان، محمد، «ﻋﺒﺪاﻟﻨﺼﯿﺮ ﻗﻮرﺻﺎوی و ﺑﻨﯿﺎن ﻫﺎی ﻓﮑﺮی او»، دو ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻮ (دو ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼﯽ اﻧﺠﻤﻦ ﻋﻠﻤﯽ داﻧﺸﺠﻮﯾﯽ ﺗﺎرﯾﺦ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺪرس)، ﺳﺎل دوازدﻫﻢ ، ﺷﻤﺎره31  ، ﭘﺎﯾﯿﺰ و زﻣﺴﺘﺎن 1401
اسدآبادی، جمال‌الدین «مجموعه رسائل و مقالات»، به کوشش و تحقیق سید هادی خسروشاهی، 1379، قم، انتشارات کلبه شروق
اسمیت، آنتونی دی؛«ناسیونالیسم و مدرنیسم: بررسی انتقادی نظریه‌های متأخر ملیت و ملی‌گرایی»،ترجمه‌ی کاظم فیروزمند،1391، تهران، نشر ثالث
باقراٌف، علی؛ عظیم‌اُف، رامیل؛«نقش علمای شیعه قفقاز و ماوراءالنهر در علوم اسلامی (با تأکید بر آذربایجان)»، 1397،قم، انتشارات امام علی‌ بن ‌ابی ‌طالب(ع)
بوذری‌نژاد، یحیی،«روش‌شناسی دانش اجتماعی مسلمین: حکمت عملی»،1395، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
بوذری‌نژاد، یحیی،«روش‌شناسی دانش اجتماعی مسلمین:رویکردهای فقهی»،1400، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
بوذری‌نژاد، یحیی،«روش‌شناسی دانش اجتماعی مسلمین:رویکردهای هرمنوتیکی به قرآن در میان مسلمین»،1399، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
توانا، محمدعلی؛«اسلام و مدرنیته در اندیشه‌ی سید جمال‌الدین اسدآبادی»، پژوهش علوم سیاسی، شماره سوم، پاییز و زمستان 1385
جمشیدی، محمدحسین؛ ایران‌نژاد، ابراهیم،«چالش غرب‌گرایی و بازگشت به خویشتن در اندیشه‌ی جلال آل‌احمد»، فصلنامة مطالعات ملی؛ ،46 سال دوازدهم، شمارة 2 ، 1390
چاغلا، چنگیز،«سیاست و ملی‌گرائی در آذربایجان»، ترجمه‌ی جلیل یعقوب‌زاده فرد، 1388، تبریز، انتشارات ندای شمس
خسروشاهی، سید هادی، «دفاع از سیدجمال‌الدین حسینی و: سخنی با تاریخ‌نگاران عصر پهلوی»، 1391، قم، انتشارات کلبه شروق
رئیس‌نیا، رحیم، «ایران و عثمانی در آستانه‌ی قرن بیستم»، 1374، تبریز، انتشارات ستوده
رئیس‌نیا، رحیم، «مدخل جدیدها (نهضت)»، 1393، جلد هفتم دانشنامه‌ی جهان اسلام
سلطانشاهی، علیرضا، «پان‌ترکیسم و صهیونیسم»، 1388، تهران، انتشارات تمدن ایرانی
سلیمانلی، ابوالفضل، «فرایند ملّت-دولت‌سازی در جمهوری آذربایجان از زمان اشغال توسط روسیه تاکنون»، ترجمه‌ی جلیل یعقوب‌زاده‌ی فرد،1399،تبریز، انتشارات قالان یورد
سه‌ویتوخوسکی، تادیوس «آذربایجان روسیه(1905-1920): شکل‌گیری هویت ملی در یک جامعه مسلمان»، ترجمه‌ی کاظم فیروزمند،1381، تهران، نشر شادگان
عطایی، عبدالله؛«بررسی تطبیقی اندیشه های اصلاحی سیّد جمال الدّین اسدآبادی و سِر سیّد احمد خان»، ویژه نامه نامه فرهنگستان (شبه قاره) سال دوم پاییز و زمستان 1393 شماره 3
کالیراد، علی، «از جامعه‌ی ایرانی تا میهن‌ترکی: زندگی‌نامه‌ی فکری و سیاسی احمد آقایف 1939-1869»،1392،تهران، نشر پردیس دانش
لاندو، جیکوب؛«پان‌ترکیسم، یک قرن تکاپوی الحاق‌گری»، ترجمه‌ی حمید احمدی، 1399، تهران، نشر نی
مرشدلو، جواد، «استعمار روسی و اسلام شیعی: سیاست روسیه تزاری در قبال شیعیان سال‌های اشغال قفقاز(1813-1850م.)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال هفتم، شماره‌ی 26، پاییز 1394
مولایی، عادل؛ «فرزانگان قفقاز، شرح‌حال 825 شخصیت علمی معنوی و فرهنگی قفقاز»، تحقیق و تکمیل و اضافات: محمد الوانساز خوئی، 1399، قم، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث
مینورسکی، ولادیمیر؛ توینبی، آرنولد؛ و دیگران «پان‌تورانیسم: از سیاست شرقی بریتانیا تا ابزار توسعه‌طلبی ترکیه»، به کوشش کاوه بیات، 1403،تهران، انتشارات شیرازه کتاب ما
نبوی رضوی، سید مقداد «اندیشه‌ی اصلاح دین در ایران: مقدمه‌ای تاریخی؛ جلد اول: دوره‌‌ی قاجار»، 1396، انتشارات شیرازه کتاب‌ما
نبوی رضوی، سید مقداد «اندیشه‌ی اصلاح دین در ایران: مقدمه‌ای تاریخی؛ جلد دوم: عصر پهلوی»، 1397، انتشارات شیرازه کتاب‌ما
نبوی رضوی، سید مقداد؛«سلی شاهوار، گاد گالیبار و بوریس موروزوف: بهائیان ایران، جنوب خزر و قفقاز»، فصلنامه نقد کتاب ایران و اسلام بهار و تابستان 1393 - شماره 1 و 2
ولی‌یف، اورخان،«ملی‌گرایی در جمهوری آذربایجان؛ شکل‌گیری ملّت و ملّت-دولت در آذربایجان»، ترجمه‌ی جلیل یعقوب‌زاده‌ی فرد، 1402،تبریز، انتشارات قالان یورد
یعقوب‌زاده‌ی‌فرد، جلیل، «سیاست و برنامه‌ریزی زبان در جمهوری آذربایجان»،1401، تهران، نشر ساوالان ایگیدلری
- Algar, Hamed, “ĀḴŪNDZĀDA,” Encyclopædia Iranica, I/7, pp. 735-740; an updated version is available online at http://www.iranicaonline.org/articles/akundzada-playwright (accessed on 13 May 2014)
“Əbuturab Axundoğlu Əli bəy Hüseynzadəyə qarşı”, Modern.az,  25 Sentyabr 2013, https://modern.az/news/45046/
“İsmayıl bəy Qaspıralı və «Dildə, işdə, fikirdə birlik» ideyası”,Modern.az, 10 Yanvar 2014, https://modern.az/news/50142/
Ələkbərli, Faiq, “Azərbaycan Turk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi (XIX-XX əsrlər)” I hissə ,Elm və təhsil, Bakı, , 2018
Ələkbərov, Faiq “Azərbaycan mütəfəkkirlərinin İslam dininə münasibəti (XIX əsr-XX əsrin əvvəlləri)”Milli Kimlik,2020,  https://millikimlik.az/2020/2004/
Habibbayli, İsa, ” XX asrin avvallari Azarbaycan yazıçılan” Nurlan, Bakı, 2004
Kərimi, Səadət, "Azərbaycanın Milli və Siyasi İdeologiyası Haqqında",Elm və təhsil, Bakı 2018
Memmedova, Leyla, “M.F.Axundzadənin Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər komediyasında xarakterlərin konflikti” BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ,
Mutallimov, dadash, “azerbaycan’ın osmanlı, rusya ve iran ile dini ilişkileri (xix. yüzyıl)” doktora tezi, bursa uludağ üniversitesi, 2019
№4 Humanitar elmlər seriyası,2009
Soli Shahvar, Gad G. Gilbar and Boris Morozov, “The Baha’is of Iran, Transcaspia and the Caucasus” I.B. Tauris, London: 2011
Spannaus, Nathan, “The Ur-Text of Jadidism: Abu Nasr Qursawi's Irshad and the Historiography of Muslim Modernism in Russia” Journal of the Economic and Social History of the Orient (59), 2016
Turan, Azər, “Jan Jak Russo və Axund Əbu Turab” Ədəbiyyat qəzeti,  2024.- 18 may, №18.- S.16-17.