مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 The Iran Issue: A Formulation of Theories مسئلۀ ایران؛ صورت‌بندی نظریه‌ها 1 22 108353 10.22059/jstmt.2026.416472.1895 FA مهدی حسین‌زاده یزدی دانشیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-6124-1009 سیدمحسن ملاباشی استادیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-8003-5550 Journal Article 2026 02 12 Science begins with a problem, and social sciences with a social problem; therefore, social scientists in Iran must answer—or at least reflect upon—this pivotal question: Have we succeeded in "problematizing" Iran—in the same way that social sciences in the West succeeded in problematizing their own societies? This may well be the "zero step" in the formation of indigenous social sciences within any given context. In this study, we attempt to address this fundamental question. It appears that the initial step in tackling this issue is to formulate and develop a theoretical typology of the ideas put forward by those who have sought to realize this objective . For this formulation, we require a clear and—as far as possible—solid foundation; we have sought to derive this basis from the definition of the problem itself: namely, the obstacles to transitioning from the current state to the desired state. While the description of the current state is characterized by endless multiplicity, the desired state for Iranian society—as viewed through existing theories—can be categorized into three groups: modernization, "Iranization," or Islamization. Naturally, the theories falling under each of these three categories differ in at least two respects: first, their definition of the desired state (e.g., modernity); and second, the path to achieving that goal. For this reason, we have outlined the various narratives within each of these three categories, though we reserve a detailed examination of each for a separate study. علم از مسئله آغاز می‌شود و علوم اجتماعی از مسئلۀ اجتماعی؛ بنابراین، اصحاب علوم اجتماعی در ایران باید به این پرسش سرنوشت‌ساز پاسخ دهند یا دست‌کم به آن بیندیشند: ما توانسته‌ایم ایران را به‌عنوان مسئله، چنان‌که علوم اجتماعی توانست در غرب، جامعۀ خود را پروبلماتیزه کند، پروبلماتیزه کنیم؟ شاید این گام صفرِ شکل‌گیری علوم اجتماعی بومی باشد. در اینجا می‌کوشیم کمی به این پرسش بنیادین بپردازیم. گویا نخستین گام برای پرداختن به این پرسش، صورت‌بندی و گونه‌ای گونه‌شناسی نظری ایده‌هایی باشد که کوشیده‌اند به این هدف، جامۀ عمل بپوشانند. برای این صورت‌بندی، به مبنایی روشن و استوار نیازمندیم و کوشیدیم این مبنا را از تعریف مسئله، یعنی موانع گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب به دست آوریم. توصیف وضعیت موجود دچار تکثرهای بی‌پایان است؛ اما وضعیت مطلوبِ جامعۀ ایران از دیدگاه نظریه‌های موجود را می‌توان در سه دسته جای داد: مدرن‌شدن یا ایرانی‌شدن یا اسلامی‌شدن. البته نظریه‌هایی که ذیل هرکدام از این سه دسته‌ها جای می‌گیرند، دست‌کم دو تفاوت دارند: یکی تعریفشان از آن وضعیت مطلوب و دیگری، راه رسیدن به آن وضعیت. به همین دلیل، ذیل هرکدام از این سه دسته، روایت‌های گوناگون را نیز برشمرده‌ایم؛ اما بررسی تفصیلی هرکدام را در پژوهش دیگری به انجام خواهیم رساند. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108353_390ade9a77c58c6b1a09298f202cfb3e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 Civilizational State in the Viewpoint of Ayatollah Khamenei; Examining the Role of the Islamic Republic Government in the Formation of the New Islamic Civilization دولت تمدنی در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای؛ بررسی الزامات شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی 23 50 107826 10.22059/jstmt.2026.402730.1828 FA سید پویا رسولی نژاد استادیار گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 03 This research aimed to examine the civilized state in the view of Ayatollah Khamenei, and specifically the role of the Islamic Republic government in the formation and advancement of the modern Islamic civilization, and was conducted using a qualitative method. For this purpose, the statements of the leadership of the Islamic Republic were examined during the five-year period leading up to the issuance of the Second Step of the Revolution statement in 2018. The results of the research showed that the state in Ayatollah Khamenei’s view should have characteristics that enable it to move to the extent of a civilization and not a national territory, which include: independence and non-dependence, supporting the oppressed and confronting the arrogant, creating a role for the people, a civilized approach to politics, a civilized approach to the economy, paying attention to the general culture of the society, scientific progress, and emphasizing managerial efficiency. In other words, as long as these characteristics do not exist in a state, it cannot be expected to have an effective approach and performance at the civilized level. Also, in his view, the modern Islamic civilization has requirements and prerequisites that include following Islamic law, maintaining unity among Islamic countries, the comprehensiveness of the Islamic program, and paying attention to its internal capacities. This research showed that the Islamic Republic government can act as an effective civilizational state as a pioneer of the modern Islamic civilization, considering the possibilities addressed in the constitution, as well as its internal capacities and regional and international status, and by strengthening the aforementioned civilizational components. این پژوهش با هدف بررسی دولت تمدنی در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای و به طور خاص بررسی الزامات شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی و با روش کیفی به انجام رسید. بدین‌منظور، بیانات رهبری جمهوری اسلامی در مدت پنج‌ساله منتهی به صدور بیانیه گام دوم انقلاب در سال 1397 مورد بررسی قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان داد که که دولت در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای می‌بایست واجد ویژگی‌هایی باشد تا امکان حرکت آن را به وسعت یک تمدن و نه یک سرزمین ملی فراهم نماید که عبارتند از: استقلال و عدم وابستگی، حمایت از مظلوم و مقابله با مستکبران، نقش‌آفرینی مردم، رویکرد تمدنی در سیاست، رویکرد تمدنی در اقتصاد، توجه به فرهنگ عمومی جامعه، پیشرفت علمی، و تأکید بر کارآمدی مدیریتی. به عبارت دیگر، تا زمانی که این ویژگی‌ها در دولتی وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که رویکرد و عملکرد موثری در سطح تمدنی داشته باشد. همچنین در دیدگاه ایشان، تمدن نوین اسلامی واجد الزامات و پیش‌نیازهایی است که شامل پیروی از شریعت اسلامی، حفظ وحدت بین کشورهای اسلامی، جامعیت برنامه اسلام، و توجه به ظرفیت‌های درونی خود است. این پژوهش نشان داد که دولت جمهوری اسلامی می‌تواند با توجه به امکان‌هایی که در قانون اساسی به آن پرداخته شده، و همچنین ظرفیت‌های داخلی و جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی خود، و از طریق تقویت مولفه‌های تمدنی پیش‌گفته، در قالب یک دولت تمدنی اثرگذار به عنوان پیشگام تمدن نوین اسلامی عمل نماید. https://jstmt.ut.ac.ir/article_107826_c7d2ff0030bb982f0fb6d67434769948.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 Rainbow Fluidity, Illuminative Conduct; Human in two ways of dealing with the body سیالیت رنگین‌کمانی، سلوک انواری؛ انسان در دو نحوه مواجهه با بدن 51 69 108226 10.22059/jstmt.2026.405831.1839 FA مریم منصوری استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه شاهد، تهران، ایران. 0009-0003-6209-7020 سعیده ابویسانی دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام، قم، ایران. 0009-0005-5668-6595 Journal Article 2025 11 09 The issue of gender pluralism is one of the serious challenges facing most societies today, including our own. This article examines and analyzes two foundational approaches to defining the human being and explores the implications of these definitions for understanding sex and gender. It juxtaposes the concept of “rainbow fluidity,” derived from Judith Butler’s theoretical framework, with the spiritual trajectory rooted in Transcendent Philosophy (ḥikmat-e motaʿāliya). Based on this comparative analysis, the notion of the “Illuminative body” is articulated in contrast to Butler’s idea of the “rainbow body.” Butler's perspective, by rejecting any essence for human beings, sees humans as constantly changing and fluidity, in which both sex and gender are things without substance and this is the product of performance. This perspective allows for all forms of sexual and gender multiplicities, viewing any opposition or rejection of these identities as bodily suppression. In contrast, the Transcendent Philosophy approach emphasizes the existence of an essence and substance for human beings, considers the human body as a alert, living, and intelligent reality that moves toward perfection and Within this process, bodily changes are defined in relation to the essence and totality of one's being. However, it should be noted that these changes do not negate the boundaries of being female or male. Thus, multiplicities in gender and embodied behaviors are formed within a defined and rule-based framework. That is, acquired conceptual inventions and exist alongside existential realities and are not independent of them. Therefore, in this article, which employs a qualitative content analysis method, while the rainbow fluidity approach defines humans as moving freely and chaotically, the Illuminative Conduct approach defines human movement within a systematic framework aligned with existential truths. This relational framework prevents bodily suppression and the imposition of unbridled changes on the body. مسئلۀ تکثرات جنسیتی یکی از چالش‏های جدی وضعیت فعلی اکثر جوامع از جمله جامعه‏ی ما است. مقاله حاضر به بررسی و تحلیل دو رویکرد بنیادین در تعریف انسان و پیامد این تعریف در فهم جنس و جنسیت پرداخته است. سیالیت رنگین‌کمانی برآمده از آراء جودیت باتلر و سلوک انواری مبتنی بر حکمت متعالیه. مبتنی‌بر این تحلیل، ایده « بدن نوری» در تقابل با ایده «بدن رنگین‌کمانی» باتلر شرح داده شده است. نگرش باتلر، با نفی هرگونه ذات برای انسان، او را در تغییر دائمی و سیالیتی می‌داند که در آن جنس و جنسیت، هردو، اموری فاقد ذات و محصول اجراگری هستند. این منظر، امکان هر نوع تکثرات جنسی و جنسیتی را ممکن و نفی و تقابل با این انواع جنس و جنسیت را سرکوب بدن می‌داند. در مقابل، نگاه حکمت متعالیه، با تأکید بر وجود ذات و جوهره برای انسان، بدن انسان را حقیقتی عالم، حی و هوشمند می‌داند که به سمت کمال حرکت می‌کند و در این صیروریت، تغییرات تنانه زمانی و مکانی نسبت‌مند با ذات او ممکن است. اما این تغییرات مرز زن‌بودگی و یا مرد‌بودگی را رد نمی‌کند. تکثرات در جنسیت و رفتارات بدنمند نیز در چارچوبی معین و قاعده‌مند شکل می‌گیرند. یعنی اعتباریات و ادراکات اعتباری نیز در امتداد حقیقیات وجودی قرار دارند و نه مستقل از آن .در نتیجه‌ در حالی که رویکرد سیالیت رنگین‌کمانی انسان را در حرکت آزادانه و بی‌نظم تعریف می‌کند، نگرش سلوک انواری حرکت انسان را در چارچوبی نظام‌مند و متناسب با حقایق وجودی تعریف می‌کند که این نسبت‌مندی سبب جلوگیری از سرکوب‌ بدن و تحمیل تغییرات بی‌رویه در بدن می‌شود. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108226_7dbac40196e80e98acf91c62cd53656c.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 A Comparative Study of the Relationship between Religion and Democracy in the Political Thought of Davood Feirahi and Mahdi Haeri Yazdi بررسی مقایسه‌ای نسبت دین و دموکراسی در اندیشه سیاسی داود فیرحی و مهدی حائری یزدی 71 92 108408 10.22059/jstmt.2026.401572.1822 FA محمد نژادایران دکتری تخصصی علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران. 0000-0003-3186-0399 Journal Article 2025 08 31 This study aims to conduct a comparative analysis of the relationship between religion and democracy in the political thought of Davood Feirahi and Mahdi Haeri Yazdi, seeking to uncover the epistemological and methodological roots of their divergent perspectives. It systematically examines their respective attitudes toward formulating alternative political models to the theory of the Absolute Guardianship of the Jurist (<em>Wilayat al-Faqih</em>), while critically evaluating and comparing their strategies for articulating a religious framework of democracy. Employing an analytical and comparative method, this research investigates their approaches to the nexus between jurisprudence (<em>Fiqh</em>) and governance, explores the status of democracy within their theoretical frameworks, and delineates the fundamental distinctions between their views. The primary finding indicates that the central divergence between Feirahi’s theory of “Democratic Jurisprudence” and Haeri’s theory of the “Proprietary Agency of the Commons” (<em>Wikalah Malikan-i Musha</em>) originates from their differing definitions of jurisprudence and its relation to political authority. The overall conclusion demonstrates that while Feirahi conceptualizes jurisprudence as a sociopolitical discourse capable of democratic reconstruction and views the state as an institution regulable by democratic jurisprudence, Haeri categorizes politics within practical philosophy (<em>Hikmat-i Amali</em>), defining legitimate government through contractual representation (<em>Wikalah</em>) rather than guardianship (<em>Wilayah</em>), with a central emphasis on intrinsic rationality and justice. این پژوهش با هدف بررسی مقایسه‌ای نسبت میان دین و دموکراسی در اندیشه سیاسی داود فیرحی و مهدی حائری یزدی برای فهم ریشه تمایزات دیدگاه‌های آنها انجام و در آن سعی شده تا ضمن تحلیل این موضوع نگرش هرکدام در ارائه الگوی سیاسی جایگزین برای نظریه ولایت مطلقه فقیه تحلیل و راهکارهای آنها برای تبیین الگوی دینی از دموکراسی مورد ارزیابی و مقایسه قرار گیرد. روش تحلیلی - مقایسه‌ای در این پژوهش مورد توجه بوده که با به‌کارگیری آن سعی شده ضمن تحلیل رویکرد هر یک از آنها به نسبت میان فقه و حکومت جایگاه دموکراسی در اندیشه آنها بررسی و تمایز اساسی میان آنها مورد توجه قرار گیرد. یافته اصلی پژوهش نشانگر آن است که تمایز اصلی «نظریه فقه دموکراتیک» فیرحی با «نظریه وکالت مالکانه مشاع» حائری ریشه در تعریف متفاوت آنها از فقه و نسبت آن با حکومت دارد. نتیجه کلی نشان می‌دهد که فیرحی فقه را به‌عنوان دانش اجتماعی و سیاسی قابل بازسازی دموکراتیک تلقی کرده و حکومت را نهادی قابل تنظیم با فقه دموکراتیک می‌داند در حالی حائری فقه را بخشی از حکمت عملی می‌بیند و حکومت را از جنس «وکالت» می‌داند نه «ولایت»؛ وی بر عقلانیت و عدالت در حکمرانی تأکید دارد. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108408_6eea33a533060aeb07bbcecf6af6418d.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 An Explication of Sayyid Qutb’s Conceptual Framework on the Nature of Islamic Existence تبیین مفاهیم نظری سیدقطب درباره ماهیت وجود اسلامی 93 115 106413 10.22059/jstmt.2026.406061.1841 FA حسن بخشی زاده استادیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. 0000-0002-8797-0186 Journal Article 2025 11 11 This study aims to examine Sayyid Qutb’s theoretical and normative conceptions regarding the nature of Islamic existence, with particular emphasis on his seminal treatise <em>Ma‘ālim fī al-Ṭarīq</em> (Milestones / Signposts on the Road), thereby contributing to broader scholarly debates on modern Islamic political thought and civilizational renewal. The study employs a structured qualitative content analysis grounded in Mayring’s (2014) methodological framework. Inductive open coding was conducted to identify core concepts, primarily Tawḥīd, Jāhiliyyah, and Sharī‘ah, which were systematically categorized into thematic dimensions through axial coding. Thematic synthesis was subsequently utilized to integrate individual ethical reform with socio-political reconstruction, ensuring methodological rigor, conceptual coherence, and interpretive transparency. The findings reveal that Qutb conceptualizes Islamic existence as an integrated onto-social system synthesizing doctrinal faith (‘aqīdah) with sociopolitical praxis. Central to his framework is the cultivation of a dedicated vanguard (al-ṭalī‘ah) tasked with initiating societal transformation through normative adherence to the Sharī‘ah. Rather than merely reactionary militancy, Qutb constructs Islamic existence as an all-encompassing civilizational project wherein personal morality, social institutions, and governance are harmonized under divine sovereignty (Ḥākimiyyah). Signposts on the Road functions simultaneously as a theoretical manifesto and a praxis-oriented blueprint, articulating a systematic paradigm for institutionalizing Islamic principles across personal and public domains. Qutb’s discourse offers critical insights for contemporary inquiries into Islamic governance, moral order, and civilizational revival, demonstrating how transcendental commitments are translated into concrete structural realities. این مطالعه با هدف تحلیل ایده‌های نظری و عملی سیدقطب درباره ماهیت وجود اسلامی انجام شده است، با تمرکز ویژه بر اثر برجسته او، <em>معالم فی الطریق (نشانه‌های راه)</em>، به منظور کمک به فهم اندیشه معاصر اسلامی و چارچوب‌های تمدنی. پژوهش از تحلیل محتوای کیفی ساختاریافته مبتنی بر روش مایرینگ استفاده می‌کند. کدگذاری باز استقرایی برای شناسایی مفاهیم کلیدی مانند توحید، جاهلیت و شریعت به کار گرفته شد و سپس این مفاهیم از طریق کدگذاری محوری به زیرموضوع‌ها سازماندهی شدند. سنتز موضوعی، دسته‌بندی‌های کلی را ایجاد کرد که اصلاح اخلاق فردی را با بازسازی اجتماعی پیوند می‌دهد و شفافیت تفسیر، دقت روش‌شناختی و انسجام مفهومی را تضمین می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که سیدقطب، وجود اسلامی را به عنوان یک نظام یکپارچه تصور می‌کند که ایمان نظری را با کاربست عملی ترکیب می‌کند. او بر اراده فردی، پایبندی به شریعت و ایجاد گروه پیشتاز برای هدایت تحول اجتماعی تأکید دارد. چارچوب او به طور صریح خشونت و افراط‌گرایی را رد کرده و وجود اسلامی را به عنوان یک پروژه تمدنی جامع معرفی می‌کند که رفتار فردی، نهادهای اجتماعی و حاکمیت با اصول الهی هماهنگ هستند. کتاب <em>نشانه‌های راه</em> هم به عنوان یک منشور نظری و هم به عنوان یک راهنمای عملی عمل می‌کند و مدلی منسجم برای اجرای اصول اسلامی در حوزه‌های فردی، اجتماعی و نهادی ارائه می‌دهد. چارچوب فکری سیدقطب بینش‌های مهمی برای مباحث معاصر درباره اندیشه اسلامی، حکمرانی اخلاقی و نوسازی تمدنی فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که چگونه ایمان هنجاری می‌تواند در ساختارهای عملی جامعه تحقق یابد. https://jstmt.ut.ac.ir/article_106413_0cb1ebf6ff9c06e9608d771f7ffd268b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 Islam and Political Participation in the Thought of Javadi Amoli: A Political Theology Perspective اسلام و مشارکت ‌سیاسی در اندیشۀ آیت‌الله جوادی‌آملی؛ با تأکید بر کلام‌ سیاسی 117 139 108399 10.22059/jstmt.2026.400907.1818 FA علی آقاجانی استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0000-0002-0328-2993 Journal Article 2025 08 18 Abdollah Javadi Amoli holds a prominent position in contemporary Islamic thought, having produced extensive and multifaceted works across theology and political philosophy. This study examines the relationship between Islam and political participation within his intellectual framework. Utilizing Quentin Skinner’s intentionalist-contextualist hermeneutic method, this paper posits that Javadi Amoli, situated within both traditional Islamic jurisprudence and the discourse of modern political philosophy, theorizes popular political participation as dynamic, extensive, and normative, anchored in ontological covenants and sociopolitical contracts. Critiquing strictly secular paradigms, he posits that participation extends beyond mere power struggles and partisan competition, being inherently guided by collective rationality, dynamic ijtihad, and ethical imperatives. The findings reveal that Javadi Amoli delineates two distinct yet complementary spheres: the divine domain (Amr-Allah) and public affairs (Amr al-Nas), wherein the latter affords exhaustive popular agency and systemic oversight (al-Amr bi-l-Ma‘ruf wa al-Nahy ‘an al-Munkar). Furthermore, while popular consent is indispensable for the operationalization and sustained legitimacy of religious governance, categorically precluding authoritarian coercion, rational and faith-based engagement serves as a benchmark for good governance. This participation legitimately operates across non-prescriptive socio-political domains, areas of religious permissibility (mubahat), and administrative decision-making, thereby conceptualizing political participation as an integral pillar of governance rather than a secondary formality. آیت‌الله عبدالله جوادی‌آملی دارای آثار متنوع و متکثر در اضلاع مختلف علم دینی، از جمله حیطه‌های کلامی ـ سیاسی است که وی را شخصیتی شاخص ساخته است. بر این پایه، سؤال اصلی آن است که در نگرش جوادی‌آملی نوع رابطه اسلام و مشارکت سیاسی چیست؟ فرضیه، بر اساس روش هرمنوتیک اسکینر، بر این مبنا استوار است که بر پایه زمینه‌های ذهنی و عینی و هنجارهای مرسوم در این زمینه، جوادی‌آملی هم در نگرش مدرن و هم در نگرش سنتی تصرفاتی دارد که طبق آن مشارکت سیاسی مردم امری پویا، گسترده، لازم و مبتنی بر عهد و عقد است، اما تمام‌کننده نیست. وی با نقد نگرش سکولار، بر نقش عقلانیت، اجتهاد و اخلاق در هدایت مشارکت سیاسی تأکید دارد و آن را امری فراتر از مناسبات قدرت و رقابت حزبی می‌داند. بر این اساس، جوادی‌آملی بر کلیدواژگان «نظارت مردم» و «امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر» جهت تقویت مشارکت سیاسی تأکید دارد؛ مشارکت خردپایه دین‌مدار یکی از شاخص‌های حکمرانی خوب است؛ در تبیین حوزه مشارکت امت اسلامی در نظام اسلامی، دو حیطه «امرالله» و «امرالناس» را از یکدیگر جدا و حوزه مشارکت و دخالت مردم در حوزه «امرالناس» کامل است؛ حکومت دینی بر اساس پشتوانه مردم، قوام می‌یابد و بدون آن تشکیل و استمرار حاکمیت ممکن نیست؛ رضایت مردم هرچند از ارکان مهم استواری حکومت است، اما باید واقع‌بینانه و عاری از فریب و تظاهر باشد؛ در صورت عدم همراهی مردم با حاکمیت دینی، استیلای زور بر آنان روا نیست؛ خواست مردم هم در تأسیس حکومت دینی و هم در استمرار آن نقشی عمده دارد؛ مشارکت سیاسی نباید به «سادگی» و «فراگیری بی‌حدّ و حصر» در اجرا منجر شود؛ مناطق مشارکت شامل حوزه مباحات، موضوعات غیرمستنبط از منابع دینی، اضلاع واجب تخییری نقلی، مصادیق واجب تخییری عقلی و مانند آن که مستقیم به حکم شرعی بازنمی‌گردند و نیز قلمرو ولایت است. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108399_8e474f76749bdea9f7fa805bcb933c57.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 A Comparative Study of the Causes of Progress and Decline in Societies: Revisiting the Thought of Muhammad Baqir al-Sadr and New Institutionalists بررسی علل پیشرفت و انحطاط جوامع؛ بازخوانی تطبیقی اندیشه سید محمدباقر صدر و نهادگرایان جدید 141 162 108521 10.22059/jstmt.2026.401119.1852 FA علی سعیدی استادیار اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0000-0001-9379-7650 محمدجواد معصومی‌نیا دانشجوی دکتری اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران. 0009-0005-3262-7507 Journal Article 2025 12 13 The inquiry into the fundamental drivers of societal progress and stagnation has long occupied a central position in social and economic thought. In contemporary literature, New Institutionalists such as Douglass North and Daron Acemoglu have sought to explain the divergent trajectories of societies by elucidating institutional mechanisms and demonstrating the correlation between the quality of political and economic institutions and developmental outcomes. Conversely, Muhammad Baqir al-Sadr advances a distinct framework of social transformation through a historical and analytical methodology centered on the pursuit of justice, public participation, and communal leadership. Employing an exploratory and comparative-analytical approach based on primary textual sources, this study critically examines these two paradigms. The findings reveal that al-Sadr, unlike New Institutionalists, conceptualizes institutions as inherently ideological and value-laden. He contends that institutional effectiveness and legitimacy cannot be objectively evaluated in isolation from a comprehensive ideological worldview and the fundamental criterion of justice. While New Institutionalism implicitly presupposes liberal capitalism as an indispensable prerequisite for development, al-Sadr posits that the normative evaluation of social systems based on justice must logically precede the appraisal of individual institutional arrangements. Furthermore, al-Sadr identifies the primary catalyst for societal transformation not merely in elite management, social pressures, or critical junctures, but fundamentally in inner human transformation and the ideological alignment of the community (Ummah). Within this framework, in contemporary Iran, the institution of Wilayat al-Faqih (Guardianship of the Jurist), the jurisprudence-based constitution, and the sociopolitical structure fostering public alignment with the Islamic system provide the institutional foundation for developmental progress. This structural alignment has enabled the country to overcome the historical cycle of dependency and underdevelopment, charting a distinct trajectory from secular models. Ultimately, al-Sadr’s justice-oriented theory presents a robust normative critique of secular functionalist institutionalism, offering a viable alternative developmental model for Islamic societies. پرسش از مبانی و عوامل مؤثر در پیشرفت یا عقب‌ماندگی جوامع، همواره یکی از مسائل اساسی در اندیشۀ اجتماعی و اقتصادی بوده است. در ادبیات معاصر، نهادگرایان جدید همچون داگلاس نورث و دارون عجم‌اوغلو تلاش کرده‌اند با تبیین کارکردهای نهادها در توسعه، رابطه‌ای میان کیفیت نهادهای سیاسی و اقتصادی با موفقیت یا شکست جوامع برقرار کنند. در مقابل، شهید صدر با رویکردی تاریخی و تحلیلی، نظریه‌ای متفاوت دربارۀ پیشرفت و تحول اجتماعی ارائه کرده است که محور آن عدالت‌خواهی، همراهی مردم و رهبری جامعه است. این مقاله با هدف تبیین و مقایسۀ تطبیقی این دو رویکرد، به روش اکتشافی و با شیوۀ تحلیلی-تطبیقی پس از مطالعۀ عمیق آثار متفکران مورد نظر تدوین شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شهید صدر برخلاف نهادگرایان جدید، نهادها را ذاتاً مکتبی و ارزشی می‌داند و معتقد است بدون ارزش‌گذاری بر اساس مکتب و شاخص عدالت، نمی‌توان دربارۀ خوب یا بد بودن نهادها قضاوت کرد. از نگاه او، نهادگرایان جدید با پذیرش پیشینی سرمایه‌داری لیبرال، نهادهای آن را برای پیشرفت جوامع ضروری و مسلم می‌گیرند؛ در‌حالی‌که پیش از ورود به ارزیابی نهادها، باید به ارزیابی مکاتب بر اساس عدالت پرداخت. وی همچنین منشأ اصلی تحول یا انحطاط جوامع را در «تحول درونی انسان» و «همراهی امت با مکتب» می‌بیند؛ نه در تدبیر نخبگان یا فشارهای اجتماعی یا لحظات بحرانی. در این چارچوب، در جامعۀ امروز ایران نهاد رهبری، قانون اساسی مبتنی بر فقه اسلامی و ساختار حقوقی‌ـ‌سیاسی که توانسته است مشارکت و همراهی مردم را با نظام اسلامی ایجاد کند، بستری نهادی برای پیشرفت خارج از چرخۀ شوم وابستگی و عقب‌ماندگی دوران پیش از انقلاب اسلامی را فراهم کرده و مسیری متفاوت با الگوهای سکولار را رقم زده است. بدین ترتیب، نظریۀ پیشرفت شهید صدر با مبانی دینی، اخلاقی و عدالت‌محور خود، نقدی اساسی بر رویکرد نهادگرایی جدید و کارکردگرایی سکولار آن وارد می‌کند و الگویی بدیل برای جوامع اسلامی در مسیر پیشرفت ارائه می‌دهد. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108521_ea92bc723fe4c009251563fea1539088.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 Women’s Social Agency: Explaining the Conceptual Model in the Thought of Ayatollah Khamenei الگوی مفهومی کنشگری اجتماعی زنان در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای 163 191 108523 10.22059/jstmt.2026.407786.1850 FA محبوبه اتابکی کارشناسی ارشد دانش اجتماعی مسلمین، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. 0009-0007-4146-1777 داود رحیمی سجاسی استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. 0000-0001-7428-3005 مجتبی آخوندی استاد مدعو گروه مطالعات اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران. 0000-0002-9390-2876 Journal Article 2025 12 10 This research aims to bridge a critical gap in the literature by developing a grounded theory regarding the social agency of women within the intellectual framework of Ayatollah Khamenei. Employing a systematic Grounded Theory approach through the processes of open, axial, and selective coding, the study analyzes all public statements and pronouncements by the Supreme Leader concerning women from 1989 to 2025 (1368–1404 SH). The findings are synthesized into a paradigmatic model in which the central phenomenon is identified as the ‘Identity- and Family-Centric Social Agency of the Muslim Woman.’ This phenomenon is shaped by various causal conditions, including religious and revolutionary obligations, national developmental imperatives, and the mandate for identity-building, all of which are situated within the context of the Islamic value system and revolutionary discourse. Furthermore, the model accounts for intervening factors such as the influence of dominant Western feminist discourses, societal misinterpretations, and inconsistent executive policies. Key strategies identified in response to these dynamics include the protection of religious identity, intelligent management of multiple roles, engagement in spheres aligned with innate nature and societal needs, collective revolutionary agency, and ideological resistance. These strategies yield multidimensional outcomes at the individual, familial, social, and civilizational levels. Ultimately, this research demonstrates that Ayatollah Khamenei’s perspective constitutes a coherent and pragmatic ideological system that is capable of offering a robust alternative civilizational model beyond mere description. موضوع کنشگری اجتماعی زنان در گفتمان جمهوری اسلامی ایران، به‌مثابه الگویی متمایز و متکی بر مبانی دینی، از اهمیت نظری و عملی شایانی برخوردار است. با وجود پژوهش‌های متعدد پیرامون دیدگاه‌های آیت‌الله خامنه‌ای در این زمینه، شکافی آشکار در ارائه تبیینی نظام‌مند و فرایندی از این منظومه فکری وجود داشت. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلاء پژوهشی، به ارائه یک نظریه کیفی در باب کنشگری اجتماعی زنان بر اساس بیانات ایشان پرداخته است. این مطالعه با روش نظریه داده‌بنیاد (گراندد تئوری) و مبتنی بر فرایند روش‌مند کدگذاری باز، محوری و انتخابی به انجام رسید. جامعه داده‌ها دربرگیرنده کلیه بیانات، پیام‌ها و سخنرانی‌های ایشان در بازه زمانی ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴ درباره زنان است که با نمونه‌گیری نظری گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش در قالب یک مدل پارادایمی سامان یافته است که در آن، مقوله محوری «کنشگری اجتماعی زن مسلمانِ هویت‌محور و خانواده‌گرا» شناسایی شد. این پدیده تحت‌تأثیر شرایط علّی شامل تکلیف شرعی و انقلابی، نیازهای توسعه و پیشرفت کشور، رسالت الگوسازی و هویت‌بخشی، و تجربه تاریخی اثبات‌شده قوام می‌یابد. بسترهای حاکم بر این پدیده عبارت‌اند از حاکمیت نظام ارزشی اسلامی و چارچوب گفتمانی انقلاب اسلامی؛ این بستر هم‌زمان متأثر از شرایط مداخله‌گری چون گفتمان مسلط غربی و فمینیستی، برداشت‌های ناصواب درون‌جامعه و پاره‌ای از سیاست‌های اجرایی نامناسب است. در رویارویی با این مقوله و شرایط یادشده، راهبردهای کلیدی ناظر بر صیانت از هویت و حریم‌های شرعی، مدیریت هوشمندانه نقش‌های چندگانه، انتخاب عرصه‌های هم‌سو با فطرت و نیازهای عینی جامعه، کنشگری جمعی و انقلابی، و مرزبندی و مقاومت فکری استخراج گردید. تحقق این راهبردها به پیامدهای متعالی در سطوح فردی، خانوادگی، اجتماعی و تمدنی می‌انجامد. این نظریه نشان می‌دهد که منظومه فکری ایشان درباره زن، چارچوبی منسجم و عمل‌گرا است که فراتر از سطح توصیف، قابلیت تبیین پویایی‌های عاملیت زن مسلمان و ارائه یک الگوی بدیل تمدنی را داراست. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108523_f570eb9ff98730f16acfd53929f15cd1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 Revisiting Mirza Mohammad Hasan Shirazi’s Social Thought: The Samarra Migration and the Tobacco Boycott Fatwa بازخوانی اندیشه اجتماعی میرزای شیرازی؛ از هجرت به سامرا تا فتوای تحریم تنباکو 193 214 108522 10.22059/jstmt.2025.400495.1817 FA جمال نبوی مدرس سطوح عالی حوزه عملیه خراسان و پژوهشگر مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد (ص)، مشهد، ایران. 0009-0007-8781-833X Journal Article 2025 08 11 Analyzing the social thought of Muslim thinkers is pivotal to identifying the indigenous potentials of Islamic social sciences. In this context, Mirza Mohammad Hasan Shirazi stands out as one of the most influential jurists (fuqahā) and religious authorities (marājiʿ) of the modern era, whose socio-political initiatives offer fertile ground for reconstructing an authentic social theory. This study aims to delineate and reconstruct the dimensions of Mirza Shirazi’s social thought by drawing on his lived historical experience, specifically through two pivotal milestones: his migration to Samarra and the issuance of the Tobacco Boycott Fatwa. Employing a foundational-interpretive methodology, the research identifies and systematizes the epistemic and non-epistemic factors shaping his thought. The findings reveal that Shirazi’s social thought is rooted in epistemic pillars such as the Uṣūlī-Ijtihādī tradition and a conception of religious authority as the institutional continuation of the Infallibles’ mission. Concurrently, this thought crystallized through dynamic engagement with the non-epistemic realities of his era, notably institutional stagnation within the hawza, sectarian fragmentation, and colonial encroachment. Ultimately, his social thought unfolds across three core dimensions: institutional reform of the seminary, fostering social unity among Muslims, and resisting colonial hegemony. Together, these elements form a coherent framework aimed at safeguarding the identity of the Islamic Ummah and revitalizing its socio-civilizational agency in the face of modern challenges. مطالعهٔ اندیشهٔ اجتماعی متفکران مسلمان، از عوامل مهم در بازشناسی ظرفیت‌های بومی علوم اجتماعی اسلامی است. در این راستا، آیت‌الله میرزا محمدحسن شیرازی از جمله فقیهان و مراجع تأثیرگذار عصر اخیر به شمار می‌رود که کنش‌ها و ابتکارات اجتماعی او بستری مناسب برای بازسازی اندیشهٔ اجتماعی فراهم می‌آورد. هدف پژوهش حاضر، استخراج و بازسازی ابعاد اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی بر اساس تجربهٔ تاریخی زیست‌جهان او، به‌ویژه در دو رخداد کلیدی مهاجرت به سامرا و فتوای تحریم تنباکو است. در این پژوهش با استفاده از روش‌شناسی بنیادین تلاش شده است مبادی معرفتی و غیرمعرفتی مؤثر بر شکل‌گیری اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی احصا و صورت‌بندی شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اندیشهٔ اجتماعی میرزای شیرازی بر پایه‌ای از مبانی معرفتی نظیر مکتب اصولی‌ـ‌اجتهادی و تلقی مرجعیت به‌عنوان نهاد ادامه‌دهندهٔ رسالت ائمهٔ معصومین (علیهم‌السلام) استوار شده و در تعامل با زمینه‌های غیرمعرفتی عصر خود، شامل رکود نهادی حوزه، تفرقهٔ مذهبی و سلطهٔ استعماری، شکل گرفته است. این اندیشه در سه مقولهٔ اساسی قابل تبیین است: اصلاح و نوسازی نهادی در حوزهٔ علمیه، تقویت وحدت اجتماعی مسلمانان، و مقاومت در برابر سلطهٔ استعمار؛ مجموعه‌ای از کنش‌ها و تأملات تاریخی‌ـ‌دینی که در نهایت، منظومه‌ای یکپارچه را در راستای «صیانت از هویت امت اسلامی» و بازآفرینی توان اجتماعی‌ـ‌تمدنی آن در برابر چالش‌های عصر خویش تشکیل می‌دهد. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108522_9a294c486c54c7408fc57aa1c2dfbb1b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 16 2 2026 06 22 The Islamic Revolution as a Response to Crisis of Pahlavi-Era Iran: An Analysis of Mohammad Taqi Misbah Yazdi’s Thought انقلاب اسلامی به‌مثابه پاسخ به بحران ایران عصر پهلوی: تحلیلی از اندیشۀ آیت‌الله مصباح یزدی 215 236 108524 10.22059/jstmt.2026.407472.1848 FA سجاد علی‌میرزایی دانشجوی دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. 0009-0003-4167-8694 Journal Article 2025 12 02 The Islamic Revolution of Iran was one of the most significant political and social developments of the twentieth century. It emerged in the context of the political, cultural, and moral crises that characterized the Pahlavi era. This study examines the causes of the Islamic Revolution from the perspective of Mohammad Taqi Misbah Yazdi, using Thomas Spragens’ crisis theory as its analytical framework. It employs qualitative documentary analysis and draws on primary sources, including Misbah Yazdi’s written works and public speeches. The analysis applies the four stages of Spragens’ crisis theory, namely, diagnosing the crisis, analyzing its causes, envisioning an ideal society, and proposing solutions, to examine the structure of Misbah Yazdi’s political thought. The findings show that Misbah Yazdi regarded the rule of the Pahlavi regime as the fundamental crisis facing Iranian society. He attributed this crisis to political authoritarianism, anti religious policies, cultural corruption, and the spread of secular and non Islamic ideologies. From his perspective, the Islamic Revolution constituted a comprehensive response to these crises and an attempt to reconstruct society on the basis of Islamic values and teachings. He envisioned the ideal society as one established through religious government, the implementation of Islamic laws, and the cultivation of individuals committed to monotheistic principles. Key elements of his political thought, including the absolute guardianship of the Islamic jurist, known as Wilayat al Faqih, opposition to secularism, criticism of Marxism, and rejection of religious pluralism, were largely formulated in opposition to competing intellectual currents. The study concludes that, despite certain initial limitations, Spragens’ methodology provides a useful framework for the systematic analysis of contemporary Islamic thought. It also demonstrates how this framework can clarify the relationship between historical crises and the political and social solutions proposed by intellectual figures. انقلاب اسلامی ایران یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی قرن بیستم است که ریشه در بحران‌های سیاسی، فرهنگی و اخلاقی دوران پهلوی داشت. این پژوهش با هدف تبیین علل وقوع انقلاب اسلامی از منظر محمدتقی مصباح یزدی و در چارچوب نظریه بحران توماس اسپریگنز انجام شده است. روش پژوهش کیفی و از نوع تحلیل اسنادی است و داده‌ها از منابع دستِ اول شامل آثار مکتوب و سخنرانی‌های مصباح یزدی گردآوری شد. در فرایند تحلیل، چهار مرحله نظریه بحران اسپریگنز شامل تشخیص بحران، تحلیل علل، ترسیم جامعه آرمانی و ارائه راهکار برای بررسی اندیشه سیاسی وی به‌کار گرفته شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مصباح یزدی حاکمیت طاغوت پهلوی را بحران اصلی جامعه ایران می‌داند که ریشه در استبداد سیاسی، سیاست‌های دین‌ستیزانه، گسترش فساد فرهنگی و رواج اندیشه‌های غیردینی داشت. به باور او، انقلاب اسلامی پاسخی همه‌جانبه به این بحران‌ها و گامی در جهت بازسازی جامعه بر پایه ارزش‌ها و آموزه‌های اسلامی بود. وی تحقق جامعه آرمانی را در استقرار حکومت دینی، اجرای احکام اسلامی و پرورش انسان‌هایی متعهد به مبانی توحیدی می‌بیند. در این میان، آن دسته از آرای کلیدی او که حول محور ولایت مطلقه فقیه، مخالفت با سکولاریسم، نقد مارکسیسم و رد پلورالیسم دینی سامان یافته است، عمدتاً در مقابله با جریان‌های فکری رقیب شکل گرفته است. این پژوهش نشان می‌دهد که روش‌شناسی اسپریگنز قابلیت تحلیل نظام‌مند اندیشه‌های اسلامی معاصر را نیز دارد و می‌تواند رابطه میان بحران‌های تاریخی و راهکارهای ارائه‌شده توسط متفکران را به‌روشنی تبیین کند. https://jstmt.ut.ac.ir/article_108524_24e5b122fe9616be55b0b4f37283c4d6.pdf