مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 The Constructed Ethical Civilization in the Philosophy of Malek Bennabi and Its Consequences تمدن اخلاقی برساختی در فلسفۀ مالک بن نبی و لوازم مترتب بر آن 1 18 103523 10.22059/jstmt.2025.387124.1757 FA فاطمه نظری دانشجوی دکتری، فلسفۀ اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران مجید زمانی علویجه دانشجوی دکتری، فلسفۀ اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران. احمد فاضلی دانشیار گروه اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران. Journal Article 2025 01 28 This article examines the civilizational thought of Malek Bennabi and demonstrates how his critique of the foundational assumptions of Western civilization provides the groundwork for Islamic civilizational renewal. Bennabi argues that Western civilization presupposes a universal truth and regards the civilization it has produced as the ultimate embodiment of that truth. By contrast, he maintains that truth is situated and communitarian: each ummah is endowed with a form of truth corresponding to its collective capacity, and no community may claim exclusive access to absolute truth. According to Bennabi, these communal truths are context-bound and contingent. He identifies a range of factors that condition and delimit truth, emphasizing in particular the dominant spirit of a people and the culture that permeates social life as the primary constituents of civilizational truth. This study adopts a comparative-analytical approach to examine Bennabi’s civilizational ethics and political thought. The research is based on library sources and employs thematic content analysis to extract core conceptual patterns from Bennabi’s writings. The findings indicate that Bennabi’s civilizational framework assigns Muslims the responsibility of constructing a distinctive civilization aligned with their own talents and dispositions. His ethical schema culminates in a form of communitarian deontology, in which moral obligation is conferred upon the moral agent by the ummah. Within this paradigm, war is valorized over peace, insofar as every civilization is required to engage in continuous struggle to preserve its identity. Moreover, Bennabi’s model entails the fusion of religion and politics, rendering ethics subordinate to religion and challenging the normative authority of Western human rights discourse. From this perspective, each ummah is entitled to construct a legal system consistent with its own civilizational ethos. این مقاله به بازخوانی انتقادی اندیشۀ تمدنی مالک بن نبی می‌پردازد و نشان می‌دهد که او چگونه از رهگذر نقد مبانی پیش‌فرض‌شدۀ تمدن غربی، افق‌هایی نو برای بازسازی تمدن اسلامی می‌گشاید. مسئلۀ اصلی آن است که به‌زعم بن نبی، تمدن غربی حقیقتی جهان‌شمول و فراامتی را مسلم می‌انگارد و آن‌گاه تجلی تمدنی خود را صورتی کامل از آن حقیقت مطلق جهان‌شمول می‌بیند. اما در نقطۀ مقابل، بن نبی بر این باور است که حقیقت امری است مقید، موقعیت‌مند و مبتنی بر ساختارهای جمعی هر امت. حقیقت اطلاق‌ناپذیر است و هیچ قومی را نمی‌توان مالک تمامیت آن دانست. این پژوهش به روش تحلیلی-تطبیقی و بر پایۀ داده‌های کتابخانه‌ای سامان یافته و با بهره‌گیری از تکنیک تحلیل مضمونی، در پی استخراج مؤلفه‌های کلان اندیشۀ تمدنی بن نبی است. یافته‌ها نشان می‌دهد بن نبی روح حاکم بر هر امت و فرهنگ ساری در آن را، عامل سازندۀ حقیقت قومی می‌داند. بر این بنیاد، مسلمانان را به ساخت تمدنی متناسب با ظرفیت‌ها، سلایق و تمایزات وجودی خویش فرامی‌خواند. در سپهر اخلاق، دستگاه فکری او به‌سوی نوعی «وظیفه‌گرایی امت‌مدار» میل می‌کند که در آن، تکلیف اخلاقی نه از عقل فردی، بلکه به‌واسطۀ ضمیر جمعی امت، برعهدۀ فاعل اخلاقی نهاده می‌شود. در این هندسۀ تمدنی، تقدم با جنگ است نه صلح؛ چرا که هر تمدنی برای صیانت از تعین خویش، ناگزیر از ستیزی دائمی با دیگر تمدن‌ها است. همچنین با التزام به این چارچوب، دین و سیاست چنان درهم‌تنیده می‌شوند که اخلاق تابع شریعت می‌شود و اعتبار جهان‌شمول حقوق بشر غربی زیر سؤال می‌رود. درنتیجه هر امتی خود را محق می‌داند که دستگاه حقوقی‌ای متناسب با هویت و تمدن خویش بنیان نهد.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_103523_1e6072524d8d3e1e3d19dd6cf91ca4fd.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 From Male Authority to Female Agency: A Genealogical Study of Discursive Shifts in Contemporary Theology of Hijab از اقتدار مردانه تا انتخاب زنانه؛ مطالعه‌ای دیرینه‌شناسانه در چرخش‌های گفتمانی در الهیات معاصر حجاب 19 40 104404 10.22059/jstmt.2025.395069.1791 FA امیر مهاجر میلانی استادیار گروه فقه و حقوق، پژوهشکدۀ زن و خانواده، قم، ایران. Journal Article 2025 05 11 In the years preceding the Iranian Constitutional Revolution, the gradual incorporation of modern epistemic frameworks into Iranian intellectual life posed profound challenges to the authority of established, tradition-bound modes of thought. Confronted with these epistemological disruptions, religious discourses could no longer rely exclusively on doctrinal rigidity or devotional orthodoxy. At the same time, the deeply entrenched character of traditional knowledge—shaped by centuries of religious and cultural continuity—significantly constrained its capacity for adaptation and reconfiguration in response to emerging paradigms.Within this context, interpretations of the hijab, grounded in premodern epistemologies and largely devoid of women’s subjective presence, were frequently shaped by patriarchal assumptions and, at times, explicit misogyny. Such readings increasingly proved untenable amid the shifting intellectual and social dynamics of modern Iran. As traditional epistemes fractured and were reconstituted under the pressures of modernity, religious thought was compelled to reassess its foundational premises. Drawing on Michel Foucault’s archaeological method, this study investigates the nature and conditions of this epistemic rupture within contemporary Islamic thought. By dividing the historical trajectory into three key periods—pre-Pahlavi, the Pahlavi era (excluding its final decade), and the years immediately preceding the Islamic Revolution—the study traces transformations in discourses surrounding the hijab. It argues that the entanglement of religious tradition with cultural norms, together with the emergence of female agency in public and intellectual life, necessitated a reformulation of religious language—one that is gender-inclusive and responsive to a transformed epistemological landscape. در دهه‌های منتهی به مشروطه، ورود و استقرار مفاهیم نوآیین در نظام آگاهی ایرانی، اقتدار بسیاری از حوزه‌های معرفت سنتی را با چالش مواجه کرد. در مواجهه با این چالش‌ها، اندیشۀ دینی دیگر نمی‌توانست بر پاسخ‌های تعبدی متکی باشد. همچنین تاریخیت تعینات اندیشۀ دینی، اجازۀ فراروی از مقدورات و امکانات نظام آگاهی مسلط آن دوره را نمی‌داد. این نظام دانایی که دارای مجموعه‌ای از مفاهیم و ارزش‌ها بود، هرگونه نظرورزی عقلایی را به این چارچوب‌ها محدود می‌کرد. تبیین و تحلیل حجاب در غیاب هرگونه عاملیت زنانه موجب شکل‌گیری تبیین‌هایی از حجاب شد که دارای سوگیری جنسیتی و گاهی زن‌ستیز بودند. این نگاه در بستر تحولات فکری جامعۀ ایرانی نتوانست استمرار یابد و با تحول در ساختار آگاهی قدمایی، اندیشۀ دینی به بازنگری در تمامی ادعاهای خود وادار شد. پژوهش حاضر، به روش دیرینه‌شناسی به بررسی این گسست و شرایط امکان آن در اندیشۀ اسلامی معاصر می‌پردازد. در این راستا، دورۀ تاریخی مورد مطالعه به سه مقطع پیشاپهلوی با گفتمان تحمیل حجاب حداکثری، پهلوی دوم با گفتمان حجاب و کنترل مدرن و پیشاانقلاب (دهۀ منتهی به انقلاب اسلامی) با گفتمان مشارکت اسلامی-اجتماعی زنان تقسیم شده است. سپس با اشاره به نخستین تبیین‌های شکل‌گرفته، تطورات فکر دینی دربارۀ حجاب را نشان می‌دهد. یافته‌های پژوهش بیان می‌کند که خلط مناسبات فرهنگی و دینی در گذشته، سرعت تحولات فکری در ایران، مشروط‌شدن فضای فکری به حضور زنان و کنشگری گستردۀ زنان از عوامل مهم چرخش پیش‌گفته و ضرورت شکل‌دهی به زبان و منطقی زنانه و فراجنسیتی در فهم و تبیین حجاب است.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_104404_1a06a709dcf272a7348d1e8c56d47898.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 The Epistemological Foundations of State Intervention in the Economy in the 1980s (with a Focus on Imam Khomeini’s Velayat-e Faqih) مبانی معرفتی میزان ورود دولت به اقتصاد در دهه 1360 (با تمرکز بر نظریه ولایت‌فقیه امام خمینی) 41 58 105812 10.22059/jstmt.2025.390127.1790 FA مریم سادات سیدکریمی دانشجوی دکتری دانش اجتماعی مسلمین، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. یحیی بوذری نژاد استاد گروه علوم اجتماعی اسلامی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران . Journal Article 2025 05 09 During the 1980s, the scope and limits of state intervention in Iran’s economy became the subject of significant debate between two divergent interpretations of Imam Khomeini’s theory of Velayat-e Faqih (Guardianship of the Islamic Jurist). Prior to the revolution, Shiʿa jurisprudence had largely embraced an individual-centered approach that upheld private property rights and confined governmental involvement to the boundaries of established jurisprudential rules, most notably the principle of taslit (dominion over property). By contrast, Imam Khomeini and several of his followers—most notably Ayatollah Beheshti—advanced a substantially broader interpretation within the framework of “governmental jurisprudence.” This approach attributed extensive authority to the Wali al-Faqih, prioritizing maslahat (public interest) and the preservation of the Islamic system and revolutionary order over strict adherence to traditional jurisprudential norms. Within this framework, the Wali al-Faqih is empowered to restrict or modify otherwise legitimate private property rights in pursuit of higher systemic interests. This theoretical foundation served to legitimize and philosophically underpin expansive state intervention in economic affairs, particularly under extraordinary conditions such as war. Employing a documentary and library-based research methodology, this study draws on jurisprudential sources, historical documents, and jurists’ opinions, utilizing content analysis to examine the impact of the theory of absolute Velayat-e Faqih on economic policymaking. The findings underscore the central role of maslahat in prioritizing public welfare and regime preservation over traditional jurisprudential constraints, thereby facilitating the moderation of previously restrictive legal interpretations. Moreover, tensions between jurists and economic experts regarding the appropriate extent of state involvement in the economy were resolved through recourse to the authority of the Wali al-Faqih and the operative function of maslahat. Overall, the theory of absolute Velayat-e Faqih provided the principal source of legitimacy for expanded state intervention in the economy, particularly during the first half of the decade. در دهۀ ۱۳۶۰، میزان و حدود دخالت دولت در اقتصاد ایران محور اختلافی جدی میان دو رویکرد متفاوت از نظریۀ ولایت‌فقیه امام خمینی بود. پیش از انقلاب، فقه شیعه رویکردی فردمحور داشت که مالکیت خصوصی را محترم می‌شمرد و دخالت دولت را محدود به چارچوب قوانین فقهی مانند قاعدۀ «تسلیط» می‌دانست. این در حالی است که قرائت امام خمینی و برخی پیروان ایشان مانند آیت‌الله بهشتی که در ذیل فقه حکومتی مطرح می‌شود، بسیار گسترده‌تر از قرائت سنتی بود. ایشان اختیارات ولی‌فقیه را بسیار گسترده می‌دانست و مصلحت نظام و حفظ انقلاب را بر قوانین فقهی مقدم می‌شمرد. براین‌اساس، ولی‌فقیه می‌تواند حتی مالکیت خصوصی مشروع را برای مصالح بالاتر نظام محدود کند یا تغییر دهد. این نظریه زمینۀ قانونی و فلسفی مداخلات گستردۀ دولت در اقتصاد، به‌ویژه در شرایط بحرانی مانند جنگ، را فراهم کرد. پژوهش حاضر به روش مطالعۀ اسنادی و کتابخانه‌ای، با بهره‌گیری از منابع فقهی، اسناد تاریخی و آرای فقها و با تحلیل محتوایی متون، به بررسی تأثیر نظریۀ ولایت مطلقۀ فقیه بر سیاست‌های اقتصادی می‌پردازد. براساس نتایج، مفهوم مصلحت نقشی محوری در ارجحیت مصالح عمومی و حفظ نظام بر قواعد فقهی سنتی دارد و موجب تعدیل دیدگاه‌های فقهی شده است. همچنین برخی تنش‌ها میان فقها و کارشناسان اقتصادی بر سر حدود دخالت دولت در اقتصاد، با استناد به اختیارات ولی‌فقیه و نقش کلیدی مصلحت، حل‌وفصل شده است. به‌طورکلی، نظریۀ ولایت مطلقۀ فقیه به گسترش دخالت دولت در اقتصاد به‌خصوص طی نیمۀ نخست آن مشروعیت بخشیده است.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_105812_cbf268c54c187afaa9d19b1981f54ff6.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 The Iranian–Islamic Utopia from the Perspective of Abolqasem Ferdowsi Tousi آرمانشهر ایرانی- اسلامی از منظر ابوالقاسم فردوسی توسی 59 90 105581 10.22059/jstmt.2025.384445.1742 FA حمیدرضا صارمی دانشیار شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. مانا وحیدبافنده دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکدۀ هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2024 12 04 As an ideal and conceptual image of the city, the utopia of any society reflects its underlying ideas, values, and aspirations—elements that evolve over time in response to social, cultural, and economic transformations. Although utopian images differ in form and scale, they consistently correspond to an idealized conception of the city. From ancient periods through the Islamic civilization, this concept has been articulated in diverse forms by Iranian thinkers and scholars. In the contemporary context, redefining and applying utopia as a practical model for urban design has become increasingly significant. This study examines the concept of utopia within Iranian–Islamic civilization, with particular emphasis on the intellectual framework of Hakim Abolqasem Ferdowsi Tousi. Its primary objective is to analyze and develop a conceptual framework based on Ferdowsi’s vision of utopia and to explore its implications for Iranian–Islamic urban planning. Using qualitative content analysis, utopian concepts embedded in the narratives of Ferdowsi’s Shahnameh are systematically examined. Subsequently, the interrelations among these concepts within the broader framework of Iranian–Islamic utopia are investigated through a narrative review approach. The findings indicate that the Iranian–Islamic utopia, understood as a concept transcending time and place, emphasizes wisdom and knowledge and offers an enduring ideal model for contemporary cities confronting present-day challenges. به‌عنوان یک تصویر ایدئال و ذهنی از شهر، آرمان‌شهر هر جامعه ایده‌ها، ارزش‌ها و آرزوهای خود را نمایان می‌کند که با گذشت زمان و تحولات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، شکل و شمایل‌های گوناگونی به خود می‌گیرد. این تصویر هرچند در اندازه و شکل متفاوت قابل‌تداوم است، همواره با ایدئال شهر هماهنگی دارد. از زمان باستان تا تمدن اسلامی، در تاریخ ایران، این اندیشه توسط متفکران و دانشمندان به شکل‌های گوناگون بیان شده است و امروزه تبیین و کاربرد آن به‌عنوان مدلی مفید در طراحی شهرهای معاصر، اهمیت زیادی دارد. در این پژوهش، آرمان‌شهر در سیاق تمدن ایرانی-اسلامی به‌ویژه با تمرکز بر نظام فکری حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی بررسی و تحلیل می‌شود. هدف پژوهش تحلیل و تدوین چارچوب مفهومی دیدگاه شاعر و اندیشمند دربارۀ مفهوم آرمان‌شهر و تأثیر آن در فرایند شهرسازی ایرانی-اسلامی است. با بهره‌گیری از روش‌های تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم آرمان‌شهر در داستان‌های شاهنامۀ فردوسی به‌دقت بررسی و تجزیه و تحلیل می‌شود. سپس ارتباط این مفاهیم در چارچوب مفهومی آرمان‌شهر ایرانی-اسلامی، با استفاده از روش مرور روایتی، به‌صورت جامع و دقیق مطالعه می‌شود. نتایج نشان داد آرمان‌شهر اسلامی-ایرانی به‌عنوان مفهومی مستقل از زمان و مکان، با تأکید بر اصول خرد و دانش، به‌عنوان الگوی ایدئال برای شهرهای امروز در مواجهه با شرایط و محیط‌های آن‌ها، طراحی و تدوین شده است.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_105581_ff9df8afe670ac5297eee2f31c4c18c1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 A Dual-Perspective Analysis of Alienation in Ali Shariati’s Thought: Idealist and Materialist Approaches تحلیل مفهوم بیگانگی در نگاه شریعتی از دو منظر ایدئالیستی و ماتریالیستی 91 112 103645 10.22059/jstmt.2025.398976.1809 FA هادی صالحی استادیار حقوق عمومی دانشگاه شیراز Journal Article 2025 07 20 Although the concept of alienation has been explained within a broadly shared semantic framework across diverse intellectual traditions, it remains ontologically plural and contested with respect to its nature and meaning. Nevertheless, thinkers have repeatedly mobilized alienation to critique existing realities and to articulate alternative, desirable social conditions. Whether the criticized condition is understood as emerging from a material contradiction between social classes or groups, or as a primarily discursive formation, largely determines whether alienation is theorized on an idealist or materialist basis. In general, Søren Kierkegaard, G. W. F. Hegel, Ludwig Feuerbach, Max Stirner, and several nihilist and existentialist thinkers (e.g., Friedrich Nietzsche and Jean-Paul Sartre) have addressed alienation primarily within an idealist register. By contrast, Karl Marx and Frantz Fanon have employed the concept in materialist analyses. Among Iranian revolutionary thinkers, Ali Shariati makes extensive use of alienation. This study argues that Shariati’s treatment of alienation integrates both idealist and materialist dimensions. At times, however, methodological ambiguities in his work contribute to conceptual confusion or, at minimum, reduce the theoretical coherence of his definitions. Shariati’s materialist dimension is most visible in his analysis of cultural alienation and assimilation into foreign culture—an emphasis that may reflect the perceived clarity of antagonism between “native” and “foreign” cultural formations, reinforced by discourses of dependency, self-sufficiency, and “return to the self.” By contrast, class-based and intra-societal material antagonisms appear more ambiguous in Shariati’s context, given the incomplete formation of class structures and civil society in contemporary Iran. It is in this domain that Shariati’s account tends to assume a more idealist form. مفهوم بیگانگی علی‌رغم چارچوب معنایی منسجم و مشترکی که متفکران مختلف در تبیین آن به‌کار برده‌اند، از منظر هستی‌شناختی دارای تکثر و تنوع فراوان است و در باب چیستی آن دارای اختلاف‌نظرند. بااین‌همه، این متفکران از این مفهوم در نقد وضع موجود و تبیین وضع مطلوب استفاده می‌کنند. اینکه وضعیت مورد نقد، ناشی از یک تضاد ماتریالیستی میان دو طبقه یا گروه باشد یا به یک گفتمان محدود شود، مشخص‌کنندۀ مبنای ایدئالیستی یا ماتریالیستی بیگانگی خواهد بود. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان سورن کیرکگارد، هگل، لودویگ فوئرباخ و ماکس اشتیرنر و نیز متفکران نیهیلیست (مانند نیچه و نیز اشتیرنر) و اگزیستانسیالیست (مانند سارتر) را از کسانی دانست که به تبیین بیگانگی در بعد ایدئالیستی آن پرداخته‌اند. در مقابل اما مارکس و فرانتس فانون از این مفهوم در ساحت ماتریالیستی استفاده کرده‌اند. در میان متفکران انقلابی نیز شریعتی از مفهوم بیگانگی استفادۀ فراوان کرده است. بااین‌حال، راقم این سطور معتقد است در آرای شریعتی هم بعد ماتریالیستی و هم ایدئالیستی تعریف بیگانگی به‌کار گرفته شده است. این امر بعضاً با ابهامات روش‌شناختی شریعتی، موجب نافهمی این مفهوم یا دست‌کم عدم انسجام نظری تعاریف او از این مفهوم شده است. بعد ماتریالیستی مفهوم بیگانگی در آرای شریعتی، به بیگانگی فرهنگی و مسئلۀ هضم در فرهنگ بیگانه مرتبط می‌شود. علت احتمالی این امر، مشهودبودن مرزهای تخاصم مادی میان فرهنگ خودی و فرهنگ بیگانه است. غلبۀ گفتمان وابستگی و خودبسندگی و در شق ایرانی خود، مضمون بازگشت به خویشتن، نشانه‌ای از آشکاربودن این مرزها است. در مقابل اما مرزهای تخاصمات طبقاتی و مادی در بطن جامعۀ ایران به‌دلیل قوام‌نیافته‌بودن نظام طبقاتی و جامعۀ مدنی در ایران معاصر با شریعتی، مبهم است و در همین بعد است که نظرات شریعتی در باب بیگانگی شکلی ایدئالیستی به خود می‌گیرد.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_103645_2c9964f0211a7acd14c008a3d83c9523.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 The Implicit Speech Acts in Mohammad-Reza Hakimi’s Normative Vocabulary on Social Justice کنش گفتاری مستتر در واژگان هنجارین محمدرضا حکیمی درباره عدالت اجتماعی 113 131 105853 10.22059/jstmt.2025.398323.1804 FA منا حمیدی نسب دانشجوی دکتری اندیشه‌های سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. محمد علی توانا دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، ایران. Journal Article 2025 07 20 Theories of justice in contemporary Islamic political thought—particularly among Shiʿi scholars—remain relatively underdeveloped. Much of the existing literature either reiterates classical formulations or seeks to reconcile Islamic teachings with dominant Western theories of justice. Mohammad-Reza Hakimi, however, advances a distinctive approach by mobilizing religious and normative vocabulary in the service of social justice, grounded in the cultural and socio-historical context of Iranian society. Drawing on John Searle’s theory of speech acts, this article examines the assertive, directive, and perlocutionary dimensions embedded in Hakimi’s normative language of justice. Methodologically, the study employs qualitative content analysis of Hakimi’s theological and socio-intellectual writings in order to trace how concepts such as justice, tawḥīd (monotheism), and human dignity are transformed into mobilizing elements of discourse. The findings demonstrate that Hakimi articulates his vision of justice through a conscious distancing from both conservative religious interpretations and capitalist social relations, thereby positioning social justice at the center of his intellectual project. Normative concepts such as enjoining good and forbidding wrong (amr bi’l-maʿrūf wa nahy ʿan al-munkar), divine justice (ʿadl-i ilāhī), and tawḥīd provide the linguistic and conceptual foundations for linking faith to active social engagement aimed at eradicating poverty and oppression. By situating Hakimi’s thought within Islamic intellectual traditions and contemporary socio-political challenges, this article highlights his contribution to a renewed conception of Islamic social justice and underscores the significance of linguistic analysis for bridging theology and social praxis. نظریه‌ها و دیدگاه‌های مربوط به عدالت در اندیشۀ سیاسی معاصر اسلامی به‌ویژه در میان متفکران شیعه اندک است. بخشی از آن نیز یا بازگویی همان دیدگاه‌های کلاسیک است یا تلاشی برای سازگاری اسلام با یکی از نظریه‌های غربی. محمدرضا حکیمی یکی از متفکرانی است که می‌کوشد واژگان دینی را به استخدام عدالت اجتماعی درآورد و خوانشی نو از عدالت برمبنای بافتار فرهنگی-اجتماعی جامعۀ ایرانی ارائه کند. نوشتار حاضر با بهره از نظریۀ زبان‌شناسی جان سرل، کنش‌های گفتاری نهفته در واژگان هنجاری محمدرضا حکیمی دربارۀ عدالت اجتماعی را تحلیل می‌کند و به این پرسش پاسخ می‌دهد که بسترهای ایدئولوژیک و فکری محمدرضا حکیمی چه تأثیری بر فهم او از عدالت اجتماعی داشته است و کنش گفتاری بیانی، منظوری و تأثیری مستتر در واژگان هنجارین او دربارۀ عدالت چیست. این مقاله نشان می‌دهد: 1. حکیمی در فاصله‌گذاری از اسلام محافظه‌گرا از یک سو و نظام سرمایه‌داری از سوی دیگر دیدگاه خود دربارۀ عدالت را مطرح می‌کند. از همین رو مضامین ناظر بر عدالت اجتماعی در اندیشۀ او کاملاً برتری دارد؛ 2. واژگانی مانند امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، عدل الهی و توحید واژگان هنجارین او برای ساخت دیدگاهی جدید دربارۀ عدالت اجتماعی اسلامی است که معطوف به پیوند معنای مسلمانی به کنشگری فعالانۀ اجتماعی برای رفع استضعاف و فقر است.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_105853_aa53b464adba0e4d4fe5109172d32f3b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 Islamic Identity under Excommunication (Takfir): Crisis and Sectarian Rapprochement in the Thought of Sheikh Shaltout هویت اسلامی در تنگنای تکفیر؛ واکاوی انتقادی بحران و چشم‌انداز نوین تقریب مذهبی بر محور اندیشه‌های شیخ شلتوت 133 159 104249 10.22059/jstmt.2025.399291.1813 FA سید زکریا محمودی رجا استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز. ایران. سید محسن آل سید غفور استادیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز. ایران Journal Article 2025 08 11 Islamic unity has long been a foundational pillar of the power, stability, and cultural flourishing of Islamic civilization. Religious leaders and reform-minded thinkers have therefore treated unity not only as a moral virtue but also as a strategic necessity for the future of the Muslim ummah. Historic initiatives for the Proximity of Islamic Schools of Thought (taqrīb)—most notably Sheikh Mahmoud Shaltout’s recognition of Jaʿfari jurisprudence—sought to narrow sectarian divides through religious rationality, institutionalized dialogue, and educational reform. In recent decades, however, the rise of extremist discourses grounded in takfīr (excommunication) has undermined coexistence and intensified intra-Islamic fault lines. Movements such as ISIS, relying on superficial and absolutist readings of scripture, have repudiated rational ijtihād and legitimized organized violence. Adopting a critical–analytical approach, this study examines the conceptual foundations and socio-political contexts of takfīr while assessing the operational capacity of Shaltout’s unificationist thought as a coherent framework for countering exclusionary and violent discourses. Ultimately, it proposes an implementable model to reinforce Islamic cohesion and contain takfīrī currents, grounded in religious legitimacy, rational jurisprudence, and structural reforms. پژوهش حاضر با رویکرد انتقادی به تحلیل بحران هویت اسلامی در عصر معاصر می‌پردازد و نشان می‌دهد گسترش گفتمان تکفیر در کنار رشد سکولاریسم، مانند دو روی یک سکه، به تضعیف بنیادهای همبستگی، مشروعیت و هویت دینی در جوامع اسلامی منجر شده است. مسئلۀ اصلی تحقیق، واکاوی سازوکارهای گفتمانی و بحران‌آفرین جریان‌های تکفیری و تحلیل ظرفیت‌های وحدت‌محور اندیشه‌های شیخ محمود شلتوت در مقابله با این بحران است. براین‌اساس، پژوهش به روش تحلیل گفتمان انتقادی و مدل چهارمرحله‌ای توماس اسپریگنز به بررسی روند شکل‌گیری و تداوم بحران موجود می‌پردازد. به این معنا که نخست، بحران هویت درنتیجۀ غلبۀ گفتمان تکفیری و انحصارگرایی مذهبی رخ داده و به فروپاشی همبستگی و سستی مشروعیت دینی انجامیده است. سپس در تبیین علل، سلطۀ رویکردهای جزمی، حذف‌گرایانه و غیریت‌ساز و فاصله‌گرفتن از سنت عقلانیت و تعامل میان مذاهب، ریشه‌یابی شده است. در گام سوم، راهبرد اصلاحی شیخ شلتوت بر تقریب مذاهب، گفتگوی عقلانی، به‌رسمیت‌شناختن تنوع فقهی، به‌ویژه با پذیرش فقه شیعه به‌عنوان مذهب پنجم و تکیه بر مشترکات اصول دینی بنا شده که درنهایت، جامعۀ آرمانی در اندیشۀ او براساس مکتب توحیدی و وحدت در بستر اشتراک اصول ایمانی شکل می‌گیرد. یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که برای عبور از بحران چندلایۀ تکفیر و سکولاریسم، بازاندیشی در گفتمان هویت اسلامی و احیای عقلانیت، وحدت و پذیرش رسمی کثرت مذاهب، بر پایۀ منظومۀ فکری و انتقادی اصلاح‌گرانه‌ای مانند اندیشۀ شیخ شلتوت، ضرورتی جدی برای جهان اسلام معاصر به‌شمار می‌رود.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_104249_0ec3e7d80b85dfc4c1bfc163563f369e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 15 4 2025 12 22 Concept, Subject, Origin and Types of Alienation in Ali Shariati’s Notion and Thought مفهوم، موضوع، علل و سنخ‌های بیگانگی در آرا و آثار شریعتی 161 182 105870 10.22059/jstmt.2025.388985.1768 FA سید عابدین بزرگی استادیار گروه فلسفۀ دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران، ایران. . محمد محسن حسن پور استادیار گروه علوم ارتباطات اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی اهل‌بیت (ع)، تهران، ایران. علیرضا محسنی تبریزی استاد گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 01 19 This study examines Ali Shariati’s conception of alienation, focusing on its meaning, subject, origins, causes, types, and the theoretical framework through which he explains both alienation and de-alienation. Employing qualitative content analysis and thematic analysis, the research draws on seven of Shariati’s major works. Data were analyzed using the three-stage coding procedure proposed by Strauss and Corbin (open, axial, and selective coding). The analysis resulted in the identification of seven core themes: (1) alienation, (2) the alienated individual, (3) the subject of alienation, (4) the causes of alienation, (5) types of alienation, (6) alienation as an imposed or self-chosen phenomenon, and (7) de-alienation. Interpretation of these themes indicates that Shariati deliberately narrows the broad, global notion of alienation to the more specific concept of self-alienation. In this condition, the individual experiences the self as an “other,” loses self-consciousness, and lives under a false and fabricated identity. Shariati conceptualizes alienation as the outcome of a dialectical relationship between the individual and society. He argues that assimilation, alienation, imitation, and corruption are dialectically intertwined processes that may ultimately lead to self-consciousness, awareness, and the rebirth of the authentic self. Regarding the origins of alienation, Shariati refers to factors such as labor and the means of production, colonialism, imitation, bureaucracy, machinery, money, sophistry, and distorted forms of love. Together, these forces estrange human beings from their original selves and generate multiple forms of alienation. For Shariati, the ultimate solution lies in returning to the authentic self and overcoming self-alienation. غور در اندیشۀ شریعتی در باب بیگانگی و اکتشاف مفهوم، موضوع، علل و صور آن و وقوف به رویکرد و رهیافت نظری و دیدگاه او در باب راه‌های خروج از بیگانگی عمده‌ترین هدف‌های تحقیق حاضر بود. برای این منظور از دو شیوۀ تحلیل محتوای کیفی و تحلیل مضمونی بهره گرفته شد. داده‌های مورد نیاز از آثار شریعتی جمع‌آوری شدند. پردازش داده‌ها از طریق تکنیک کدگذاری سه‌مرحله‌ای استراوس شامل کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. چنین تکنیکی زمینه را برای آزادسازی مفاهیم حساس از دل منابع مرورشده، مقوله‌بندی و طبقه‌بندی آن‌ها و اکتشاف خرده‌مقوله‌ها همراه با ربط معقول و منطقی آن‌ها فراهم کرد. به این ‌ترتیب هفت مضمون اصلی به‌مثابۀ طبقات و مقوله‌ها همراه با خرده‌مقوله‌ها به‌دست آمد. نتایج نشان داد شریعتی مفهوم بیگانگی را به مفهوم «ازخودبیگانگی» فرومی‌کاهد و با اتخاذ رویکرد روان‌شناختی اجتماعی، ازخودبیگانگی را به معنی «حلول جن در کالبد آدمی» تعریف می‌کند که در آن فرد خود را آن‌چنان که هست حس نمی‌کند و دیگری یا شیئی دیگر را به‌جای خود احساس می‌کند. او با تأکید بر سرشت فراگرد ازخودبیگانگی معتقد است فرد و جامعه در ارتباطی مداوم با یکدیگر در پیدایی آن نقش بازی می‌کنند. به‌زعم شریعتی، رابطۀ جدلی بین آسیمیلاسیون، آلیناسیون (ازخودبیگانگی)، تقلید و فساد وجود دارد و خروجی این رابطه بیداری، آگاهی و خودباوری است. کار و ابزار تولید، ماده‌گرایی، تقلید کورکورانه از فرهنگ بیگانه، استعمار، ماشین و بوروکراسی، پول، زهد، عشق، صوفی‌گری، ایدئولوژی و وابستگی حزبی و جناحی مفرط عواملی هستند که به‌وسیلۀ آن‌ها آدمی ازخودبیگانه می‌شود. این عوامل درعین‌حال صور و اشکال بیگانگی را پدید می‌آورند. شریعتی خروج از بیگانگی را در خودیابی می‌داند. به‌زعم او اسیمیله که همان بومی خودباخته در برابر غربی است، وقتی شروع به حرف‌زدن می‌کند خودیاب می‌شود.

https://jstmt.ut.ac.ir/article_105870_faa9a3c44cd022ad440d995bab54dc63.pdf