مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران (با مشارکت انجمن علمی انقلاب اسلامی ایران) نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2538-5240 مقالات آماده انتشار 2026 02 07 The Convergence of Progressivism, Religious Reform, and Turk-Turanism in the Thought of Muslim Intellectuals in the South Caucasus (1850–1918 CE) همگرایی ترقی‌خواهی، اصلاح دینی و ترک-توران‌گرایی در اندیشه‌ی متفکران مسلمان قفقاز جنوبی(1850-1918میلادی) 105872 10.22059/jstmt.2025.391215.1778 FA یحیی بوذری‌نژاد استاد گروه علوم اجتماعی اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران. حسین حبیب زاده گروه علوم اجتماعی اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران. تهران.ایران Journal Article 2025 02 26 This study aims to address the fundamental question of how seemingly divergent ideologies of progressivism, religious reform, and Turk-Turanism demonstrated remarkable convergence within a short period, and how Muslim intellectuals in the South Caucasus were able to simultaneously embody all three facets. Employing a documentary and library-based research methodology, the study extensively collected relevant documents and reports in this field. Through a descriptive-critical analysis, a sociological examination of the interconnectedness of these ideas is presented. The research reveals that the discourse of progressivism, the three manifestations of religious reform movements—Pan-Islamism, Jadidism, and Babism—and the ideology of Turk-Turanism shared significant epistemological similarities. These commonalities facilitated collaboration and harmony within both social and intellectual spheres. By drawing on diverse historical references, the study provides concrete examples of this convergence and intellectual affinities among Caucasian thinkers and intellectuals. The findings highlight the unique historical and cultural context of the South Caucasus, which allowed for the coexistence and synthesis of these ideologies. Furthermore, the study underscores the role of Muslim intellectuals in navigating and integrating these diverse currents of thought, thereby contributing to a richer understanding of the region's intellectual history. The analytical approach and findings of this research can function as an effective model for analyzing the cultural and political currents of the South Caucasus during the years 1850-1918.. این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال بنیادین است که چرا ایده‌های به ظاهر متفاوت ترقی‌خواهی، اصلاح دینی و ترک‌-توران‌گرایی در طول یک فاصله‌ی زمانی کوتاه امکان همگرایی خارق‌العاده‌ای از خود نشان دادند و روشنفکران مسلمان اهل قفقاز جنوبی، توانایی نمایندگی هر سه وجه را در یک زمان دارا بودند. در این پژوهش با اتکا به روش «اسنادی-کتابخانه‌ای»، تا حد امکان اسناد و گزاراشات مرتبط با این حوزه جمع‌آوری شده و با بررسی توصیفی-انتقادی، تحلیلی جامعه‌شناختی از چگونگی درهم‌تنیدگی این ایده‌ها، ارائه گردیده است. در این پژوهش مشخص شد که گفتمان ترقی‌خواهی، و سه صورت‌ نهضت اصلاح دینی: پان‌اسلامیسم، جدیدیسم و بابیسم و ایدئولوژی ترک-توران‌گرایی دارای تشابهات قابل توجه در بنیان‌های معرفت‌شناختی بودند و همین تشابهات، امکان همکاری و هماهنگی در ساحت اجتماعی و فکری را فراهم می‌نمود. در این پژوهش با استنادهای تاریخی مختلف، نمونه‌هایی از این همگرایی و تشابهات فکری میان اندیشمندان و روشنفکران قفقازی ارائه گردیده است. https://jstmt.ut.ac.ir/article_105872_c3f6f48c0afcc9286c9ec09f37e903e2.pdf